خوردن آخر شب؛ خطری پنهان برای کبد چرب و سیروز کبدی

آیا تا به حال بعد از آنکه خانه ساکت شده، درِ یخچال را باز کرده‌اید و به خودتان گفته‌اید «فقط همین یک بار»؟ شاید وقت آن رسیده باشد که این عادت غذا خوردن آخر شب را جدی‌تر بازنگری کنید. پژوهشگرانی که داده‌های نزدیک به ۲۰۰ هزار نفر را بررسی کرده‌اند، دریافته‌اند خوردن غذا نزدیک زمان خواب با نرخ بالاتر کبد چرب و سیروز کبدی ارتباط دارد.

این مطالعه که در نشریه گوارش‌شناسی و کبدشناسی بالینی منتشر شده و با هدایت تیم‌هایی از دانشگاه علوم و سلامت اورگن و بیمارستان عمومی ماساچوست انجام گرفته، ۱۹۹٬۱۹۵ بزرگسال با میانه سنی ۵۹ سال را دنبال کرده است. شرکت‌کنندگان هر دو تا چهار سال یک بار عادت‌های غذایی و سبک زندگی خود را گزارش کردند و میانه مدت پیگیری آن‌ها ۱۶ سال بود. اعداد اصلی چشمگیرند: افرادی که پس از زمان خواب، یا در فاصله میان شام و خواب غذا می‌خوردند، در مقایسه با کسانی که از خوردن در ساعات پایانی شب پرهیز می‌کردند، ۳۶ درصد خطر بیشتر برای بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال عملکرد متابولیک و ۲۸ درصد خطر بیشتر برای سیروز داشتند.

پیش از آنکه نگران شوید، به این نکته توجه کنید: سیروز در کل گروه مورد مطالعه همچنان نادر بود و در دوره پیگیری ۳۱۵ مورد ثبت شد، بنابراین خطر مطلق برای هر فرد هنوز نسبتا پایین است. اما الگوی مشاهده‌شده اهمیت دارد. این ارتباط حتی پس از آنکه پژوهشگران عواملی مانند سن، شاخص توده بدنی و فعالیت بدنی را در نظر گرفتند، پابرجا ماند؛ موضوعی که نشان می‌دهد زمان غذا خوردن می‌تواند به خودی خود عامل مهمی باشد.

چرا زمان‌بندی غذا اهمیت دارد؟ بدن خود را مانند خانه‌ای تصور کنید که در هر اتاق آن یک ساعت وجود دارد. کبد ساعت درونی خودش را دارد و این برنامه داخلی به‌شدت با ریتم شبانه‌روزی اصلی بدن هماهنگ است؛ همان ریتمی که به ما می‌گوید چه زمانی بخوابیم، بیدار شویم و غذا بخوریم. رابرت ویلیچانسکی، متخصص کبد از دانشگاه علوم و سلامت اورگن، می‌گوید: «می‌دانیم کبد تا حد زیادی با ریتم‌های شبانه‌روزی بدن هماهنگ است.» وقتی در ساعت‌های نامعمول غذا وارد بدن می‌شود، ممکن است کبد برای پردازش مؤثر مواد مغذی آماده نباشد. نتیجه می‌تواند تجمع بیشتر چربی و افزایش قند خون پس از نیمه‌شب باشد؛ سازوکارهایی که در طول زمان به کبد چرب متابولیک و در برخی موارد به ایجاد بافت اسکار و سیروز کبدی دامن می‌زنند.

کبد سالم (چپ) و کبد آسیب‌دیده بر اثر سیروز (راست). 

البته مطالعات مشاهده‌ای نمی‌توانند رابطه علت و معلولی را ثابت کنند. این تحلیل زمان خواب یا نوع دقیق خوراکی‌هایی را که افراد انتخاب می‌کردند ثبت نکرده است و این‌ها شکاف‌های مهمی هستند. از نظر متابولیک، یک تکه پیتزای آخر شب با یک مشت مغزها یکسان نیست. نویسندگان با دقت به این محدودیت‌ها اشاره کرده‌اند، اما این ارتباط را از نظر زیستی قابل قبول می‌دانند: کالری‌های مصرف‌شده در عصر ممکن است با کارایی کمتری پردازش شوند، زیرا حساسیت به انسولین و مصرف انرژی در شب با الگوهای روزانه تفاوت دارد.

با این حال، این پژوهش به شواهد رو‌به‌رشدی اضافه می‌کند که نشان می‌دهند زمان غذا خوردن می‌تواند تقریبا به اندازه نوع غذایی که می‌خوریم اثرگذار باشد. دانشمندان حوزه خواب و فیزیولوژی ریتم شبانه‌روزی بیش از پیش بر زمان‌بندی رفتارها، از جمله خواب، ورزش و وعده‌های غذایی، به عنوان اهرم‌هایی قابل تغییر برای بهبود سلامت متابولیک تأکید می‌کنند. اندرو مک‌هیل، فیزیولوژیست خواب و ریتم شبانه‌روزی در دانشگاه علوم و سلامت اورگن، یادآور می‌شود که زمان‌بندی اغلب در توصیه‌های سلامت عمومی کمتر دیده می‌شود، در حالی که به نظر می‌رسد اهمیت زیادی دارد.

اگر به طور منظم پس از زمان خواب غذا می‌خورید، احتمال ابتلا به کبد چرب و سیروز در شما می‌تواند بیشتر باشد؛ زمان‌بندی اهمیت دارد.

گام بعدی چیست؟ تیم پژوهش در حال جذب شرکت‌کنندگان برای یک کارآزمایی بالینی است که زمان‌بندی غذا خوردن را با دقت بیشتری بررسی می‌کند؛ از جمله با سنجه‌هایی مانند تصویربرداری از کبد و نشانگرهای زیستی متابولیک. مطالعات آینده می‌توانند روشن کنند که اثر ساعت بدن بیشتر از اختلال در پیام‌رسانی انسولین ناشی می‌شود، از کاهش مصرف انرژی در شب، یا صرفا از کالری اضافه‌ای که اغلب همراه با ریزه‌خواری شبانه وارد بدن می‌شود.

در حال حاضر، این یافته کاربردی است. لازم نیست از فردا رژیم غذایی خود را به‌کلی تغییر دهید. اما تغییرات کوچک، مانند جلو انداختن آخرین وعده غذایی، تعیین ساعت تعطیلی آشپزخانه، یا بررسی اینکه وقتی چراغ‌ها خاموش می‌شوند سراغ چه خوراکی‌هایی می‌روید، ممکن است از برنامه‌های سختگیرانه رژیمی پایدارتر باشند و برای سلامت کبد مزایای واقعی به همراه داشته باشند.

کنجکاوید بیشتر بدانید؟ نتایج کارآزمایی بالینی دانشگاه علوم و سلامت اورگن و مطالعات عمیق‌تر متابولیک بعدی را دنبال کنید؛ این پژوهش‌ها ممکن است تصویر روشن‌تری ارائه دهند از اینکه ساعت روی دیوار تا چه اندازه بر اندامی درون بدن شما اثر می‌گذارد.