شبکه های اجتماعی از رسانه های سنتی خبر پیشی گرفتند

گوشی‌تان را باز کنید. وقتی اتفاق مهمی رخ می‌دهد، اول به کجا نگاه می‌کنید؟ برای شمار رو به رشدی از مردم در سراسر جهان، پاسخ دیگر تلویزیون یا صفحه اول روزنامه نیست، بلکه خوراک شبکه‌های اجتماعی است.

این تغییر فقط یک برداشت شخصی نیست. موسسه رویترز در آکسفورد از ۱۰۰ هزار نفر در ۴۸ کشور نظرسنجی کرده و دریافته است که ۵۴٪ گفته‌اند در چند روز گذشته دست‌کم یک بار از شبکه‌های اجتماعی برای پیگیری اخبار استفاده کرده‌اند؛ رقمی که از ۵۱٪ افرادی که به رسانه‌های سنتی مانند تلویزیون، رادیو یا وب‌سایت‌های خبری مراجعه کرده‌اند، کمی جلوتر است. افراد می‌توانستند بیش از یک منبع را انتخاب کنند، اما مسیر تغییر روشن است: سرعت انتشار و دسترسی مستقیم، حالا بر دروازه‌بانان قدیمی خبر پیشی گرفته‌اند.

در سطح جهانی، ۳۰٪ از پاسخ‌دهندگان پلتفرم‌های اجتماعی یا شبکه‌های ویدئویی را به عنوان منبع اصلی هفتگی اخبار خود معرفی کرده‌اند؛ رقمی که در سال ۲۰۲۰ برابر با ۲۲٪ بود. در میان افراد ۱۸ تا ۲۴ ساله، این عدد به ۵۲٪ می‌رسد. دامنه توجه کوتاه‌تر شده است؟ شاید. یا شاید میل عمیق‌تری برای محتوایی وجود دارد که با سرعت اسکرول بعدی حرکت می‌کند.

علت این جهش چیست؟ عادت‌ها در دوران همه‌گیری تغییر کردند و هنوز کاملا به وضعیت پیشین بازنگشته‌اند. رسانه‌های سنتی از سال ۲۰۲۰ با افت پیوسته در میزان دسترسی مخاطبان روبه‌رو بوده‌اند. بسیاری از کاربران می‌گویند پلتفرم‌های اجتماعی برای دنبال کردن خبرهای در حال تحول سریع، ساده‌تر و کارآمدترند. برخی دیگر هم اذعان می‌کنند که نسبت به گذشته کمتر تلویزیون تماشا می‌کنند.

زمینه اجتماعی و سیاسی هم اهمیت دارد. در کشورهایی که پلتفرم‌های اجتماعی بر گفت‌وگوی عمومی مسلط هستند، نارضایتی از شیوه پوشش جنگ‌ها و بحران‌ها توسط رسانه‌های قدیمی رایج است. نزدیک به ۴۰٪ افراد زیر ۳۵ سال در این نظرسنجی گفته‌اند شبکه‌های اجتماعی بهترین راه برای دنبال کردن درگیری‌هایی مانند ایران یا غزه است، در حالی که گروه‌های سنی بالاتر همچنان بیشتر به تلویزیون و وب‌سایت‌های خبری معتبر تکیه می‌کنند.

البته این روند در همه نقاط جهان یکسان نیست. رسانه‌های قدیمی همچنان در کشورهایی مانند بریتانیا، آلمان، سوئد، فنلاند، جمهوری چک، اتریش، بلژیک، هلند، ایرلند و کرواسی و همچنین در چند بازار آسیایی، انتخاب اصلی مخاطبان به شمار می‌روند. اعتماد به نهادهای دیرپا و وابستگی کمتر به تولیدکنندگان محتوای فردی باعث شده برندهای سنتی خبر در این کشورها همچنان جایگاه خود را حفظ کنند.

پژوهشگران تاکید می‌کنند که این وضعیت به معنای سقوط ناگهانی نیست، بلکه نوعی بازآرایی تدریجی در مصرف خبر است. با این حال، سرعت تغییر اهمیت دارد: ما در حال مشاهده یک نقطه عطف ارتباطی هستیم. ابزارهای تازه نیز تصویر را پیچیده‌تر می‌کنند. هوش مصنوعی همین حالا هم چشم‌انداز خبر را تغییر می‌دهد؛ ۱۰٪ از مردم گفته‌اند در هفته گذشته از هوش مصنوعی به عنوان منبع خبر استفاده کرده‌اند، سهمی کوچک اما معنادار.

پس روزنامه‌نگاران و تحریریه‌ها در این میان چه جایگاهی دارند؟ آن‌ها با انتخابی روبه‌رو هستند که هم بدیهی به نظر می‌رسد و هم فوری: یا باید بر کیفیت، راستی‌آزمایی خبر و اعتبار حرفه‌ای بیشتر تمرکز کنند، یا روایت را به سرعت و نمایش واگذار کنند. بسیاری احتمالا هر دو مسیر را امتحان خواهند کرد و قالب‌هایی را می‌آزمایند که در خوراک شبکه‌های اجتماعی خوب عمل کند، بی‌آنکه دقت خبری قربانی شود.

نتیجه نهایی بر فهم عمومی، گفت‌وگوی مدنی و سرعت گسترش اطلاعات نادرست اثر خواهد گذاشت. پلتفرم‌های اجتماعی به میدان شهر تبدیل شده‌اند، اما در عین حال بازاری پرهیاهو نیز هستند. اینکه چگونه در این ترکیب حرکت کنیم و پلتفرم‌ها، قانون‌گذاران و اتاق‌های خبر چگونه خود را سازگار کنند، فصل بعدی عصر اطلاعات را تعیین خواهد کرد.