آینده بی پول با هوش مصنوعی؛ پیش بینی جنجالی ماسک تا ۲۰۳۶

تصور کنید وارد جهانی می‌شوید که در آن برچسب قیمت به یادگاری از گذشته تبدیل شده است. تصویر عجیبی است؟ برای همه نه. ایلان ماسک به‌تازگی در گفت‌وگویی مفصل با اکونومیست همین سناریو را ترسیم کرد و گفت جهش هوش مصنوعی و رباتیک انسان‌نما می‌تواند تا سال ۲۰۳۶ پول را عملا از چرخه کارکردی خود خارج کند.

فرض اصلی او ساده و در عین حال تکان‌دهنده است. ماشین‌ها به‌طور چشمگیری بهتر می‌شوند. هزینه‌های تولید فرو می‌ریزد. کالاها و خدمات آن‌قدر فراوان و ارزان می‌شوند که نقش سنتی پول، یعنی ابزار تخصیص منابع کمیاب، از میان می‌رود. ماسک این پرسش را صریح مطرح کرد: اگر ربات‌ها و هوش مصنوعی بتوانند بسیار بیشتر از نیاز هر انسان تولید کنند، دقیقا با پول چه چیزی را می‌خریم؟

اگر ربات‌ها و هوش مصنوعی بیش از آنچه هر انسان هرگز بتواند مصرف کند کالا و خدمات تولید کنند، پول به‌سادگی هدف خود را از دست می‌دهد.

او این چشم‌انداز را به دو بازه زمانی گره زد. یکی پیش‌بینی ده‌ساله برای تولید انبوه و کاهش چشمگیر هزینه کالاهای روزمره است. دیگری بازه‌ای بسیار کوتاه‌تر، حدود پنج سال، برای جهش شناختی هوش مصنوعی تا جایی که از مجموع هوش بشر فراتر برود. به باور ماسک، ترکیب این دو روند به سوی اقتصادی تقریبا نامحدود می‌رود؛ اقتصادی که در آن کار فیزیکی اختیاری می‌شود و کمیابی عقب‌نشینی می‌کند.

این ایده ما را وارد قلمرو اقتصاد پساکمیابی می‌کند؛ جایی که اقتصاددانان سال‌ها در نظریه درباره آن بحث کرده‌اند، اما مهندسان اکنون در عمل به آن نزدیک می‌شوند. تصور کنید هزینه نهایی به صفر نزدیک شود: وقتی ربات‌ها و اتوماسیون به مقیاس بزرگ برسند، تولید یک واحد بیشتر تقریبا هیچ هزینه‌ای نخواهد داشت. خدمات، تولید صنعتی و حتی لجستیک می‌تواند به دست سامانه‌های خودمختار و ماشین‌های انسان‌نما انجام شود و نقش اقتصادی دستمزد به‌عنوان مسیر اصلی دسترسی به کالا و خدمات کوچک‌تر شود.

اگر انباشت سرمایه دیگر معنای گذشته را نداشته باشد، شرکت‌ها چه خواهند کرد؟ ماسک معتقد است ساختار انگیزه در کسب‌وکار تغییر می‌کند. مالکیت و دسترسی ممکن است جای مدل‌های سنتی درآمدی را بگیرد. شرکت‌ها به‌جای کالاهای پایه، شاید از اکوسیستم‌ها، داده‌ها یا تجربه‌های اختصاصی درآمدزایی کنند. دولت‌ها نیز برای بازاندیشی در مالیات، شبکه‌های حمایت اجتماعی و سازوکارهای توزیع تحت فشار قرار می‌گیرند؛ آن هم در عصری که کمیابی دیگر مانند گذشته محرک اصلی ارزش نیست.

با این حال، مسیر رسیدن به آینده‌ای بدون پول نه خودکار است و نه بی‌دردسر. فناوری به‌تنهایی مسئله توزیع، محدودیت انرژی، مواد کمیاب یا تنش‌های سیاسی ناشی از جابه‌جایی گسترده نیروی کار را حل نمی‌کند. گره‌های اخلاقی زیادی باید باز شود. چه کسی ربات‌ها را کنترل می‌کند؟ چه کسی اولویت‌ها را تعیین می‌کند؟ چه کسی عدالت را تضمین می‌کند؟ پیش‌بینی ماسک بحث‌برانگیز است، اما هم‌زمان پرسش‌های فوری در حوزه سیاست‌گذاری و حکمرانی فناوری را پیش روی جوامع می‌گذارد.

برای افراد، پیام احتمالی روشن است: تاب‌آوری از مهارت‌هایی می‌آید که ماشین‌ها به‌سادگی نمی‌توانند بازتولید کنند؛ قضاوت، خلاقیت، نگهبانی مسئولانه و توانایی شکل دادن به نهادهایی که فناوری‌های قدرتمند را اداره می‌کنند. برای رهبران، چالش اصلی این است که فراوانی فناورانه را به سمت ثبات اجتماعی هدایت کنند، نه آشوب.

چه جدول زمانی ماسک را بپذیرید چه نه، اصل گفت‌وگو اهمیت دارد. از ما خواسته شده فقط ابزارهای سریع‌تر را تصور نکنیم، بلکه به دگرگونی اقتصادی بیندیشیم که دلیل و شیوه مبادله ارزش میان انسان‌ها را بازنویسی می‌کند. پرسش آماده کنید. برنامه بخواهید. آینده ممکن است زودتر از آنچه فکر می‌کنید از راه برسد.