راز جذب پشه ها: چرا بعضی افراد بیشتر نیش می خورند؟

در یک دورهمی تابستانی و هنگام کباب‌پزی، ممکن است یکی از دوستان بی‌وقفه خودش را بخاراند، در حالی که بقیه تقریبا متوجه حضور حشرات نمی‌شوند. انگار ماجرا شخصی و ناعادلانه است، اما پای جادو در میان نیست. پشه‌ها قربانیانشان را تصادفی انتخاب نمی‌کنند؛ آن‌ها مجموعه‌ای از نشانه‌های شیمیایی و فیزیکی را دنبال می‌کنند که بعضی افراد را برایشان بسیار جذاب‌تر می‌کند.

دی‌اکسید کربن چراغ راهنمای دوربرد پشه‌هاست. هر نفسی که بیرون می‌دهید، ردّی در هوا ایجاد می‌کند و پشه‌های ماده، یعنی همان‌هایی که نیش می‌زنند، از این رد برای نزدیک شدن به یک وعده خون احتمالی استفاده می‌کنند. افرادی که بازدم بیشتری دارند، مانند بزرگسالان یا زنان باردار، دی‌اکسید کربن بیشتری تولید می‌کنند و در نتیجه توجه بیشتری جلب می‌کنند. اما وقتی پشه نزدیک‌تر می‌شود، مجموعه دیگری از پیام‌ها نقش اصلی را می‌گیرد: بوی پوست، گرمای آن، رطوبت عرق و حتی رنگ لباس.

ژنتیک و شیمی پوست، نه بدشانسی، تا حد زیادی تعیین می‌کنند چه کسی بیشتر نیش پشه می‌خورد. دهه‌ها پژوهش، از جمله مطالعات روی دوقلوها، نشان داده است که دوقلوهای همسان تقریبا به تعداد مشابهی پشه جذب می‌کنند، اما این الگو در دوقلوهای ناهمسان دیده نمی‌شود؛ موضوعی که به نقش قوی وراثت اشاره دارد. این امضای ژنتیکی در ترکیب مواد آلی فراری دیده می‌شود که از پوست شما آزاد می‌شوند.

پوست خود را مثل یک کارخانه شیمیایی کوچک تصور کنید. چربی‌ها، اسیدهای چرب، عرق و سلول‌های مرده توسط تریلیون‌ها باکتری ساکن پوست به ده‌ها و حتی صدها مولکول فرار تجزیه می‌شوند. بینی پشه‌ها، که در واقع شاخک‌ها و گیرنده‌های تخصصی آن‌هاست، به‌شکلی بسیار دقیق برای تشخیص همین نشانه‌ها تنظیم شده است. در یک آزمایش، بوی بدن با آستین‌های نایلونی که داوطلبان چند ساعت پوشیده بودند جمع‌آوری شد و سپس به پشه‌های ماده اجازه دادند میان نمونه‌ها انتخاب کنند. نتیجه کاملا روشن بود: بعضی داوطلبان تا صد برابر بیشتر از دیگران جذاب بودند و این تفاوت‌ها ماه‌ها بعد هم پایدار ماند.

چه چیزی بوی پوست را برای پشه جذاب می‌کند؟ پژوهش‌ها اسیدهای کربوکسیلیک را، که از اجزای طبیعی چربی پوست هستند، یکی از پیام‌های اصلی می‌دانند. افرادی که مقدار بیشتری از این اسیدها را منتشر می‌کنند، معمولا برای پشه‌ها مقاومت‌ناپذیرترند. تفاوت دمایی هم اهمیت دارد. وقتی حشره به بدن نزدیک می‌شود، اختلاف ظریف میان دمای پوست و هوای اطراف به او کمک می‌کند محل فرود را انتخاب کند و پوست را سوراخ کند.

میکروبیوم پوست هم لایه دیگری به این ماجرا اضافه می‌کند. نواحی‌ای مانند مچ پا و کف پا، که باکتری‌های تولیدکننده بو در آن‌ها رشد بیشتری دارند، اغلب هدف گزش پشه قرار می‌گیرند. به نظر می‌رسد تنوع بیشتر باکتری‌های پوستی جذابیت فرد را کاهش می‌دهد، در حالی که غلبه چند گونه محدود می‌تواند تولید بوهای جاذب پشه را افزایش دهد. خلاصه اینکه کدام میکروب‌ها روی پوست شما زندگی می‌کنند، تقریبا به اندازه موادی که بدن خودتان تولید می‌کند اهمیت دارد.

باورهای قدیمی درباره گروه خونی، بی‌پایه هم نیستند. آزمایش‌های آزمایشگاهی نشان داده‌اند پشه‌ها می‌توانند افراد دارای گروه خونی O را به افراد دارای گروه خونی A ترجیح دهند و گروه B میان این دو قرار می‌گیرد. اما گروه خونی فقط یکی از نت‌های کوچک در یک سمفونی پیچیده است؛ معمولا نمی‌تواند بر نشانه‌های قوی‌تری مانند بو، میزان دی‌اکسید کربن یا گرمای بدن غلبه کند.

وضعیت‌های موقتی هم آهنگ این نشانه‌ها را تغییر می‌دهند. ورزش تنفس را افزایش می‌دهد، دمای پوست را بالا می‌برد و عرقی تولید می‌کند که سرشار از اسید لاکتیک و آمونیاک است؛ ترکیباتی که پشه‌ها دوست دارند. بنابراین یک دویدن ساده می‌تواند شما را به هدفی درخشان‌تر تبدیل کند. الکل هم اثر جالبی دارد: یک مطالعه نشان داد نوشیدن تنها یک آبجوی ۳۵۰ میلی‌لیتری به‌طور معناداری فرود پشه‌ها روی داوطلبان را افزایش داد. پژوهشگران احتمال می‌دهند الکل ترکیب مواد شیمیایی فراری را که از پوست و نفس منتشر می‌شوند تغییر می‌دهد، هرچند مولکول‌های دقیق آن هنوز شناسایی نشده‌اند.

بارداری چند عامل جاذب را هم‌زمان افزایش می‌دهد. مادران باردار بیشتر نفس می‌کشند و دمای پوست و نرخ سوخت‌وسازشان کمی بالاتر است؛ همین موضوع توضیح می‌دهد چرا برخی گونه‌های ناقل مالاریا زنان باردار را تقریبا دو برابر بیشتر از زنان غیرباردار نیش می‌زنند.

حتی لباسی که انتخاب می‌کنید می‌تواند شانس نیش خوردن را تغییر دهد. پس از آنکه بو و دی‌اکسید کربن پشه را هدایت کردند، نشانه‌های بصری می‌توانند بر تصمیم لحظه آخر اثر بگذارند. رنگ‌های تیره و پررنگ مانند مشکی، قرمز، نارنجی و فیروزه‌ای در بعضی گونه‌ها جذابیت بیشتری دارند، در حالی که رنگ‌های روشن مانند سفید یا سبز کم‌رنگ کمتر جلب توجه می‌کنند.

هر کسی که با برجستگی‌های متورم و خارش‌دار روبه‌رو می‌شود، لزوما بیشتر از دیگران نیش نخورده است. پاسخ ایمنی بدن افراد متفاوت است. تفاوت‌های ژنتیکی در دستگاه ایمنی و ژن‌های مرتبط با آلرژی تعیین می‌کنند پوست با چه شدتی واکنش نشان دهد. یک نقطه قرمز کوچک برای یک نفر، ممکن است در بدن فردی دیگر به برجستگی سفت و بسیار خارش‌دار تبدیل شود و این تصور اشتباه را بسازد که برخی افراد حتما بیشتر نیش می‌خورند.

پس چه باید کرد؟ نمی‌توانید ژن‌های خود را بازنویسی کنید، اما می‌توانید شرایط را به نفع خودتان تغییر دهید. دافع‌های اثبات‌شده حشرات مانند دیت، پیکاریدین یا ایکاریدین، روغن اکالیپتوس لیمویی یا پی‌ام‌دی، و آی‌آر۳۵۳۵ در صورت استفاده درست مؤثرند، هرچند مدت اثرشان به غلظت، میزان تعریق و سطح فعالیت بستگی دارد. پوشیدن لباس‌های روشن و آستین‌بلند هنگام غروب و سپیده‌دم همچنان کمک‌کننده است. در مناطق پرخطر، پشه‌بندهای آغشته به حشره‌کش و لباس‌های تیمار‌شده با پرمترین می‌توانند جان‌نجات‌بخش باشند. آب‌های راکد اطراف خانه را هم حذف کنید؛ پشه‌ها برای تولیدمثل به آن نیاز دارند.

پژوهشگران در حال پیشروی به مرحله‌های تازه‌تری هستند. بعضی گروه‌ها تلاش می‌کنند میکروبیوم پوست را با باکتری‌های مفید تغییر دهند تا ترکیبات جذاب برای پشه پیش از شکل‌گیری تجزیه شوند. گروه‌های دیگر می‌کوشند گیرنده‌های بویایی و حرارتی پشه را با ترکیباتی مسدود کنند که حواس حشره را مختل می‌کند. اگر این روش‌ها موفق شوند، حفاظت آینده شاید از یک محصول موضعی بیاید که شیمی پوست را تغییر می‌دهد یا از میکروب‌های مهندسی‌شده‌ای که بی‌صدا شما را برای هفته‌ها یا ماه‌ها کمتر قابل تشخیص می‌کنند.

فعلا دفعه بعد که احساس کردید پشه‌ای فقط شما را انتخاب کرده است، به یاد داشته باشید: ماجرا شخصی نیست. زیستی است، و درک همین زیست‌شناسی راهی است برای کم کردن سوزش تابستان.