نمای تازه وب از سحابی شیر و مرگ آرام یک ستاره دوردست

به ان‌جی‌سی ۲۳۹۲ نگاه کنید؛ آنچه در نگاه نخست شبیه چهره یک شیر به نظر می‌رسد، در واقع ردپای فسیلی ستاره‌ای است که با جهان وداع می‌کند. چشم‌های فروسرخ وب درخشش خیره‌کننده را کنار می‌زنند و معماری پنهان زیر آن را نشان می‌دهند: پوسته‌ها، توده‌های فشرده و بازمانده‌ای مرکزی و درخشان که این تصویر کیهانی را شکل می‌دهد.

تلسکوپ فضایی جیمز وب برای ساخت این تصویر، داده‌های فروسرخ نزدیک و میانی ابزارهای نیرکم و میری را با هم ترکیب کرده است. هابل نخستین بار در سال ۲۰۰۰ سحابی شیر را با عکس‌های نور مرئی به شهرت رساند، اما وب ژرف‌تر نگاه می‌کند و رگه‌های متراکم غبار و مه‌های گاز یونیده را آشکار می‌سازد؛ ساختارهایی که در نور مرئی تقریبا نامرئی‌اند. نتیجه، نمایی واضح‌تر و غنی‌تر از همان ساختار است؛ آشنا، اما دگرگون‌شده.

در قلب این شیر، یک کوتوله سفید قرار دارد؛ جرمی کوچک اما به‌شدت داغ. این جرم شبیه بینی دکمه‌ای سحابی دیده می‌شود، اما اثرگذاری آن به هیچ وجه کوچک نیست. فوتون‌های پرانرژی برخاسته از هسته برهنه ستاره، حبابی از گاز یونیده می‌تراشند که چهره سحابی را روشن می‌کند. این حباب هنگام گسترش، هم ماده‌ای را که با آن روبه‌رو می‌شود شکل می‌دهد و هم آرام‌آرام از میان می‌برد.

چنین صحنه تراش‌خورده‌ای چگونه شکل می‌گیرد؟ بیشتر ستاره‌های کهکشان ما آن‌قدر پرجرم نیستند که به صورت ابرنواختر منفجر شوند. در عوض، وقتی ستاره‌های کم‌جرم‌تر سوخت هسته خود را به پایان می‌رسانند، لایه‌های بیرونی‌شان را در فوران‌ها و تپش‌های پیاپی از دست می‌دهند. این پوسته‌های رانده‌شده به یک سحابی سیاره‌نما تبدیل می‌شوند؛ پوششی درخشان از گاز و غبار که تابش کوتوله سفید تازه آشکارشده، آن را به بیرون می‌راند.

اما هندسه این ساختارها به ندرت منظم و ساده است. رصدگران حلقه‌ها، پوسته‌های تو در تو و کمان‌های پیچیده‌ای را می‌بینند. بخشی از این الگوها از تغییر بادهای ستاره‌ای و تپش‌های ستاره در حال مرگ پدید می‌آید؛ بخشی دیگر نیز احتمالا بازتاب برهم‌کنش با ستاره‌های همدم یا میدان‌های مغناطیسی است. گره‌های چگالی که یال شیر را می‌سازند، به‌ویژه نکات زیادی در خود دارند. این توده‌های فشرده غبار در برابر هجوم تابش مدت بیشتری دوام می‌آورند، سایه می‌اندازند و در مسیر جریان، دنباله‌هایی شبیه دنباله‌دار ایجاد می‌کنند.

نمای فروسرخ وب گویی سحابی را در میانه تغییر متوقف کرده است. گاز هنوز در حال دور شدن است. دانه‌های غبار همچنان در جاهایی که تابش نیرومندتر است، خرد و تجزیه می‌شوند. اخترشناسان برآورد می‌کنند که سحابی شیر در حدود ۱۰ هزار سال آینده در محیط میان‌ستاره‌ای پراکنده خواهد شد؛ چشم‌برهم‌زدنی در مقیاس‌های کیهانی، اما زمانی کافی برای آنکه ساختارهای پیچیده تکامل پیدا کنند.

این تصویر همچنین حقیقتی بزرگ‌تر را برجسته می‌کند: ستاره‌های در حال مرگ کارخانه‌اند. آن‌ها بخش بزرگی از غباری را می‌سازند و به فضا بازمی‌گردانند که بعدها به سیاره‌ها، قمرها و مواد اولیه نسل‌های تازه ستاره‌ها تبدیل می‌شود. این فقط یک تصویر زیبا نیست؛ آزمایشگاهی فعال است برای فهم اینکه ستاره‌ها چگونه کهکشان‌های خود را با غبار و شیمی بارور می‌کنند.

پشت این تصویر، تلاشی بین‌المللی قرار دارد. وب، نیرومندترین تلسکوپ فضایی تا امروز، با مشارکت ناسا، ایسا و آژانس فضایی کانادا به فضا رفت. ایسا پرتابگر آریان ۵ و بخش‌های کلیدی ابزارها، از جمله نیرسپک و نیمی از میری را فراهم کرد؛ تجهیزاتی که با همکاری شرکایی در سراسر اروپا و ایالات متحده ساخته شدند. حاصل این همکاری، ابزاری است که به ما امکان می‌دهد با جزئیاتی چشمگیر، واپسین پرده‌های زندگی ستاره‌ها و بازیافت آرامی را ببینیم که کیهان را شکل می‌دهد.

اگر به یال این شیر به اندازه کافی خیره شوید، چیزی فراتر از یک شیر می‌بینید. چرخه‌ها را می‌بینید: ستاره ماده خود را از دست می‌دهد، نور آن را می‌تراشد و اسکلت میراثی شیمیایی تازه به بیرون رانده می‌شود تا روزی در چیزی دیگر جای بگیرد. جهان پیوسته خود را می‌سازد و بازمی‌سازد، هر بار با مرگ یک ستاره.