ارتباط هلیکوباکتر پیلوری با افزایش خطر سرطان روده بزرگ

تصور کنید مسافری میکروسکوپی از دوران کودکی وارد بدن شده و بی‌سروصدا مسیر سلامت را در دهه‌های بعد تغییر می‌دهد. برای بسیاری از مردم جهان، این مسافر هلیکوباکتر پیلوری است، باکتری‌ای که بیشتر به‌دلیل ایجاد التهاب معده و زخم پپتیک شناخته می‌شود. اکنون شواهد تجمیعی تازه نشان می‌دهد دامنه اثر آن ممکن است فراتر از معده باشد: مواجهه با هلیکوباکتر پیلوری می‌تواند خطر سرطان روده بزرگ را در بخش قابل‌توجهی از موارد در سراسر جهان افزایش دهد.

عفونت‌های هلیکوباکتر پیلوری اغلب بی‌صدا هستند. بیشتر ناقلان هرگز علامتی احساس نمی‌کنند. با این حال، وقتی این باکتری در بدن باقی می‌ماند، التهاب مزمن ایجاد می‌کند و محیط میکروبی موضعی را تغییر می‌دهد. این تغییرات می‌توانند اثرات زنجیره‌ای داشته باشند. آیا ممکن است این باکتری بر روند پیری روده بزرگ یا نحوه واکنش سلول‌های روده به آسیب نیز اثر بگذارد؟ همین پرسش، گروهی بین‌المللی از پژوهشگران را بر آن داشت تا داده‌های بالینی چند دهه و ثبت‌های عمومی سرطان را دوباره بررسی کنند.

تحلیل تازه چه چیزی را نشان می‌دهد

پژوهشگران ۴۳ مطالعه شامل بیش از ۴۸ میلیون نفر را تجمیع کردند و این یافته‌ها را با آمار جهانی بروز سرطان در سال ۲۰۲۲ ترکیب کردند. نتیجه اصلی آن‌ها این بود: افرادی که در معرض هلیکوباکتر پیلوری قرار داشتند، در مقایسه با افراد بدون این مواجهه، حدود ۱.۶ برابر بیشتر در معرض خطر ابتلا به سرطان کولورکتال یا سرطان راست‌روده بودند. با تبدیل این خطر نسبی به اثر جمعیتی، تیم پژوهشی برآورد می‌کند که حدود ۲۲ درصد از موارد سرطان روده بزرگ در جهان می‌تواند تا حدی با مواجهه پیشین با هلیکوباکتر پیلوری مرتبط باشد.

این درصدها در زمان‌ها و مناطق مختلف یکسان نیستند. در این تحلیل، سهم قابل انتساب جمعیتی برای گروه‌های تولدی محاسبه شد: برآورد شد حدود ۹.۵ درصد از سرطان‌های روده بزرگ در افراد متولد پیش از ۱۹۴۷، حدود ۱۰ درصد در متولدان ۱۹۴۸ تا ۱۹۶۲ و تقریبا ۱۵ درصد در متولدان ۱۹۶۳ تا ۱۹۷۷ با مواجهه با هلیکوباکتر پیلوری مرتبط باشد. به بیان دیگر، گروه‌های تولدی جوان‌تر سهم برآوردی بالاتری نشان دادند.

جغرافیا نیز اهمیت دارد. مناطق غرب اقیانوس آرام و مغولستان بالاترین سهم برآوردی سرطان روده بزرگ مرتبط با هلیکوباکتر پیلوری را نشان دادند، به‌ترتیب حدود ۲۵ درصد و ۳۶ درصد. چین بیشترین تعداد مطلق موارد منتسب به مواجهه را داشت و تنها در سال ۲۰۲۲ نزدیک به ۱۴۰ هزار مورد برای آن برآورد شد. نکته جالب این است که مناطقی با شیوع بالای هلیکوباکتر پیلوری، مانند بخش‌هایی از آفریقا و جنوب شرق آسیا، همیشه سهم قابل انتساب مشابهی برای سرطان روده بزرگ نشان ندادند. این موضوع به تعاملات پیچیده میان باکتری، عوامل میزبان، محیط و سبک زندگی اشاره دارد.

یک میکروب معده چگونه ممکن است بر روده بزرگ اثر بگذارد

سازوکار این ارتباط هنوز در حد فرضیه است. التهاب مزمن یکی از مسیرهای محتمل به شمار می‌رود: عفونت پایدار در بخش فوقانی دستگاه گوارش می‌تواند تغییرات ایمنی سیستمیک را تحریک کند و متابولیت‌هایی تولید کند که میکروبیوم روده را دگرگون می‌سازند. تغییر در جوامع میکروبی سپس می‌تواند بر ایمنی مخاطی و فرایندهای سرطان‌زا در روده بزرگ اثر بگذارد. احتمال دیگر به سموم باکتریایی و فرآورده‌های جانبی متابولیک مربوط است که در بدن گردش می‌کنند یا اسیدهای صفراوی و رفتار اپی‌تلیوم موضعی را تغییر می‌دهند. در حال حاضر، شواهد از نوع ارتباطی است، نه قطعی. مطالعات مشاهده‌ای و تحلیل‌های تجمیعی می‌توانند الگوها را آشکار کنند، اما به‌تنهایی نمی‌توانند رابطه علت و معلولی را ثابت کنند.

نکته مهم این است که پژوهشگران تأکید می‌کنند سرطان روده بزرگ محرک‌های متعددی دارد. سن، ژنتیک، رژیم غذایی، کم‌تحرکی، چاقی و سیگار در کنار هم سهم بزرگ‌تری از موارد را نسبت به هلیکوباکتر پیلوری به‌تنهایی توضیح می‌دهند. با این حال، اگر حتی بخشی از سرطان‌های کولورکتال تحت تأثیر یک مواجهه عفونی قابل اصلاح باشد، این یافته مسیرهای تازه‌ای را برای پژوهش‌های پیشگیری و مدل‌سازی خطر باز می‌کند.

دیدگاه کارشناس

دکتر اِما لای، متخصص گوارش و اپیدمیولوژیست آشنا با علل عفونی سرطان، می‌گوید: «این نتایج هنوز دستور کار بالینی را تغییر نمی‌دهد. اما پرسشی را دقیق‌تر می‌کند که مدت‌ها به آن مشکوک بودیم: عفونت‌ها خطر سرطان را به شیوه‌هایی بیش از آنچه تصور می‌کردیم شکل می‌دهند. گام بعدی، انجام مطالعات آینده‌نگر دقیق و پژوهش‌های آزمایشگاهی برای آزمون سازوکارهاست. اگر بتوانیم مشخص کنیم چه کسانی بیشترین خطر را دارند، شاید روزی ریشه‌کنی هدفمند یا راهبردهای پایش بتواند مکمل تلاش‌های موجود برای پیشگیری از سرطان روده بزرگ باشد.»

نتیجه‌گیری

این مطالعه که در مجله ای‌گاستروانترولوژی منتشر شده، قطعه‌ای قابل‌توجه به یک پازل پیچیده اضافه می‌کند. هلیکوباکتر پیلوری همچنان علت تأییدشده سرطان معده و احتمالا یکی از عوامل مؤثر در سایر بیماری‌های دستگاه گوارش است. نقش احتمالی آن در سرطان روده بزرگ نیازمند پیگیری دقیق است: آزمایش‌های سازوکاری، مطالعات کوهورت خوش‌طراحی و تحلیل‌های منطقه‌ای که سبک زندگی و زمینه ژنتیکی را در نظر بگیرند. فعلا پزشکان و برنامه‌ریزان سلامت عمومی باید این یافته‌ها را یک نشانه مهم بدانند، نشانه‌ای که بیش از تغییر فوری در دستورالعمل‌های غربالگری یا درمان، به اولویت‌های تازه پژوهشی اشاره می‌کند.