وقتی به گوجه‌فرنگی فکر می‌کنید، رنگ قرمز به ذهن می‌آید. اما در دل همان بافت آشنای میوه، ترکیبی تقریبا نامرئی پنهان شده که شاید برای کبد حتی از رنگدانه معروف گوجه‌فرنگی اثرگذارتر باشد.
دانشمندان دانشگاه تافتس گزارش کرده‌اند که فیتوئن، یک کاروتنوئید بی‌رنگ و پیش‌ساز لیکوپن، در موش‌هایی که با رژیمی شبیه الگوهای غذایی پرقند و سرشار از کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده مرتبط با بیماری کبدی متابولیک در انسان تغذیه شدند، کبد چرب را به‌طور چشمگیری کاهش داد. این نتایج که در مجله تغذیه مولکولی و پژوهش غذا منتشر شده، توضیحی منطقی ارائه می‌کند که چرا محصولات کامل گوجه‌فرنگی در برخی آزمایش‌های حیوانی از لیکوپن خالص عملکرد بهتری نشان می‌دهند.
کبد چرب، که از نظر فنی بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال عملکرد متابولیک نامیده می‌شود، می‌تواند به شکلی نگران‌کننده پنهان و بی‌علامت پیش برود. چربی درون سلول‌های کبدی تجمع می‌یابد، در حالی که نشانه‌های هشداردهنده اولیه بسیار کم هستند. با گذشت زمان، این چربی ذخیره‌شده می‌تواند باعث التهاب، ایجاد بافت اسکار و در موارد شدید، سیروز شود. برآوردها نشان می‌دهد این وضعیت تا ۳۸ درصد از بزرگسالان آمریکا را درگیر می‌کند و در افراد مبتلا به چاقی یا دیابت بسیار شایع‌تر است.
گوجه‌فرنگی مدت‌هاست به دلیل ارتباط مداوم آن با نتایج بهتر کبدی در مطالعات حیوانی مورد توجه پژوهشگران قرار دارد. لیکوپن، رنگدانه قرمز و آنتی‌اکسیدان شناخته‌شده، به‌طور طبیعی توجه زیادی را به خود جلب کرده است. اما پودر کامل گوجه‌فرنگی در بسیاری از موارد بهتر از لیکوپن جداشده از کبد حیوانات محافظت کرده و این موضوع نشان می‌دهد مولکول‌های دیگری نیز در این اثر نقش دارند. فیتوئن به‌عنوان یکی از گزینه‌های جدی مطرح شد: گیاهان در مراحل ابتدایی مسیر ساخت کاروتنوئیدها از آن استفاده می‌کنند و برخلاف بیشتر کاروتنوئیدها، بی‌رنگ است و به شکل قابل‌توجهی به‌خوبی در بدن جذب می‌شود.
برای بررسی اثرات فیتوئن، تیم تافتس موش‌ها را به مدت شش ماه با رژیم غذایی حاوی کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده تغذیه کرد. نیمی از حیوانات نیز فیتوئن را با دوزی دریافت کردند که تقریبا معادل مصرف روزانه سه تا چهار گوجه‌فرنگی خام متوسط یا حدود ۱۰۰ گرم رب گوجه‌فرنگی در انسان بود. با وجود یکسان بودن سایر بخش‌های رژیم غذایی، موش‌هایی که فیتوئن دریافت کردند به کبد چرب بسیار خفیف‌تری دچار شدند.
چه چیزی این محافظت را توضیح می‌دهد؟ پژوهشگران میکروب‌های روده، فعالیت ژن‌ها و پروتئین‌های کبد را بررسی کردند. تغییرات میکروبیوم با این اثر محافظتی همخوانی نداشت. در عوض، به نظر می‌رسید فیتوئن کلیدهای سوخت‌وساز را در کبد تغییر می‌دهد و سلول‌ها را به سمت سوزاندن چربی اضافی برای تولید انرژی سوق می‌دهد، نه ذخیره کردن آن.
یک نکته غیرمنتظره، روایت ساده درباره یک مولکول مفید را پیچیده‌تر می‌کند: موش‌هایی که به‌صورت ژنتیکی طوری دستکاری شده بودند که فاقد دو آنزیم معمول تبدیل‌کننده کاروتنوئیدها به متابولیت‌های کوچک‌تر باشند، فیتوئن بیشتری را در بافت‌های خود انباشته کردند، اما همان میزان محافظت کبدی را دریافت نکردند. این نتیجه نشان می‌دهد فیتوئن ممکن است نه در شکل دست‌نخورده خود، بلکه از طریق متابولیت‌های پایین‌دستی اثر بگذارد؛ متابولیت‌هایی که بدن تنها پس از پردازش آنزیمی تولید می‌کند.
این مرحله آنزیمی برای انسان نیز اهمیت دارد. تفاوت‌های ژنتیکی در آنزیم‌های پردازش‌کننده کاروتنوئیدها می‌تواند تعیین کند که هر فرد از مقدار یکسان فیتوئن موجود در غذا، چه میزان متابولیت مفید تولید می‌کند. جنسیت زیستی نیز ممکن است در این معادله نقش داشته باشد: موش‌های ماده نسبت به نرها تجمع فیتوئن بیشتری در کبد نشان دادند و این یافته به تفاوت‌های وابسته به جنسیت در جذب یا متابولیسم اشاره دارد که هنوز باید روشن شود.
فیتوئن ماده‌ای عجیب یا کمیاب نیست. این ترکیب در طیف گسترده‌ای از میوه‌ها و سبزیجات روزمره فراوان است؛ از گوجه‌فرنگی‌های زرد، نارنجی و قرمز گرفته تا هویج، فلفل قرمز، گریپ‌فروت صورتی، هندوانه و زردآلو. اگر مطالعات بعدی در انسان این یافته‌ها را تأیید کند، ترویج رژیم غذایی سرشارتر از محصولات حاوی فیتوئن می‌تواند راهکاری کم‌هزینه برای کمک به پیشگیری یا کند کردن پیشرفت کبد چرب متابولیک در گروه‌های پرخطر باشد.
در حال حاضر، این مطالعه نگاه ما به فواید گوجه‌فرنگی را بازتعریف می‌کند: گاهی اثرگذارترین مواد، همان‌هایی هستند که دیده نمی‌شوند.
.avif)
نظر بگذارید
نظرات (3)
خوبه که کل میوه رو نگاه کردن، ولی بدون آزمایش انسانی زوده برا نتیجه‌گیری، و اگه متابولیت‌ها مهمن، مکمل‌ها چه وضعیه؟
واقعیه؟ از موش به انسان چقدر قابل تعمیمه، اون تفاوت‌های ژنتیکی رو چطور حساب کنیم؟ یه خورده شک دارم.
وااای؟ نگفتم گوجه فقط رنگشه! فیتوئن... عجیب، امیدوارکننده‌ست. یعنی با خوردن ۳-۴ گوجه واقعاً ممکنه کبد بهتر بمونه؟