یائسگی و مغز زنان؛ مکثی در کاهش ماده خاکستری با افزایش سن

تصور کنید هر بار که هورمون‌های یک زن تغییر می‌کند، انتظار کاهش ماده خاکستری مغز را داشته باشیم، اما به جای آن با یک مکث روبه‌رو شویم. این همان نتیجه غیرمنتظره یک مطالعه تازه با تصویربرداری ام‌آرآی بود که بررسی کرد مغز زنان در سه نقطه مهم هورمونی چگونه بازسازی می‌شود: نخستین قاعدگی، بارداری و گذار به یائسگی.

پژوهشگران ۱٬۰۹۵ اسکن طولی مغز را که از دو مجموعه داده بزرگ به دست آمده بود، تحلیل کردند؛ این داده‌ها شامل گروه‌هایی از دانشگاه لیدن و زیست‌بانک بریتانیا بود. هدف آن‌ها این بود که تغییرات ساختاری مغز را در دوران شروع قاعدگی، بارداری و ورود به یائسگی با یک چارچوب تحلیلی یکسان مقایسه کنند. اما الگوها مشابه نبودند.

دخترانی که پیش و پس از نخستین چرخه قاعدگی اسکن شده بودند، کاهش گسترده‌ای در حجم ماده خاکستری قشر مغز نشان دادند. زنان باردار نیز کاهش‌های منطقه‌ای قابل توجهی در ماده خاکستری داشتند؛ یافته‌ای همسو با مطالعات پیشین که نشان داده‌اند بارداری می‌تواند حجم کلی مغز را حدود چهار درصد کاهش دهد. با این حال، دانشمندان کاهش حجم مغز در بارداری را نه نشانه آسیب، بلکه نوعی بازسازمان‌دهی گسترده عصبی می‌دانند: مغز خود را بازآرایی می‌کند، بخشی از بافت را هرس می‌کند و در عین حال مدارهای عصبی را دقیق‌تر و کارآمدتر می‌سازد.

یائسگی روایت متفاوتی داشت. زنانی که در نخستین اسکن پیش از یائسگی بودند و در اسکن دوم به مرحله پس از یائسگی رسیده بودند، کاهش آشکار ماده خاکستری قشر مغز را که در بلوغ و بارداری دیده می‌شد نشان ندادند. در عوض، اسکن‌های آن‌ها از نوعی هموار شدن نسبی در روند معمول کاهش حجم ماده خاکستری مرتبط با افزایش سن حکایت داشت. زنانی که در هر دو اسکن همچنان پیش از یائسگی باقی مانده بودند و زنانی که در هر دو زمان از قبل پس از یائسگی بودند، همان کاهش آهسته مورد انتظار با افزایش سن را نشان دادند.

گذار به یائسگی کاهش چشمگیر ماده خاکستری را که در مراحل دیگر زندگی دیده می‌شود ایجاد نکرد؛ حتی ممکن است به طور موقت روند معمول کاهش مرتبط با سن را کند کند.

البته این به معنای آن نیست که یائسگی سلامت مغز را تقویت می‌کند. به هیچ وجه. بسیاری از زنان در این دوره از فراموشی، اختلال خواب، تغییرات خلقی و پدیده شناخته‌شده مه مغزی گزارش می‌دهند. تصاویر ساختاری ام‌آرآی می‌توانند تغییرات حجم بافت مغز را نشان دهند، اما نمی‌توانند مشخص کنند که این تفاوت‌ها شناخت را بهبود می‌دهند، خطر زوال عقل را افزایش می‌دهند یا فقط بازتابی از تغییرات جریان خون، آب‌رسانی بدن یا اتصال‌پذیری عصبی هستند.

متخصصان بر احتیاط تأکید می‌کنند. سوسانا کارمونا، پژوهشگر سلامت مغز مادران در مادرید، یادآور می‌شود که دوره پیرامون یائسگی می‌تواند سال‌ها طول بکشد. ثبت وضعیت مغز یک زن فقط در دو زمان، یعنی نزدیک شدن به یائسگی و نقطه‌ای پس از آن، بخش پیچیده میانی را تا حد زیادی خارج از دید نگه می‌دارد. تغییرات تدریجی تخمدان و نوسان‌های هورمونی ممکن است مغز را به شیوه‌هایی ظریف و متغیر در زمان تحت تأثیر قرار دهند که دو اسکن به تنهایی قادر به روشن کردن کامل آن‌ها نیستند.

سازوکار این پدیده همچنان پرسشی باز است. آیا تغییرات هورمونی در دوران گذار به یائسگی برای مدتی انعطاف‌پذیری عصبی را افزایش می‌دهند؟ یا فقط فرایندهای سلولی مرتبط با پیری طبیعی را کند می‌کنند؟ داده‌های ساختاری به تنهایی نمی‌توانند پاسخ قطعی بدهند. آنچه این مطالعه نشان می‌دهد این است که واکنش مغز به هورمون‌های مراحل مختلف زندگی یکدست و واحد نیست. بلوغ، بارداری و یائسگی هر کدام امضای زیستی متمایز خود را بر مغز زنان باقی می‌گذارند.

برای رسیدن به نتیجه‌ای روشن‌تر، به مطالعات طولانی‌تر و فشرده‌تر نیاز است: اندازه‌گیری‌های تکرارشونده ام‌آرآی در طول سال‌های متعدد، همراه با پروفایل دقیق هورمونی و آزمون‌های شناختی، می‌تواند نشان دهد که تثبیت موقت ماده خاکستری برای حافظه، توجه یا خطر زوال عقل چه اهمیتی دارد. فعلاً پزشکان و خوانندگان بهتر است در برابر تیترهای ساده‌سازی‌شده‌ای که یائسگی را از نظر اندازه مغز یا کاملاً منفی جلوه می‌دهند یا بیش از حد ستایش می‌کنند، مقاومت کنند.

این پژوهش که در نشریه نیچر کامیونیکیشنز منتشر شده است، نگاه دانشمندان به زیست‌شناسی سنین باروری و پیری مغز را بازتعریف می‌کند. همچنین یک پرسش کاربردی مطرح می‌سازد: اگر مغز در دوران یائسگی کاهش حجم خود را متوقف یا کند می‌کند، با مشاهده دقیق‌تر این مکث‌ها چه چیزهای دیگری می‌توانیم بیاموزیم؟