8 دقیقه
تحقیقات ژنتیکی تازه یک ارتباط میان واریانتهای رایج گروه خونی و تغییرات جزئی در احتمال ابتلا به سکته قبل از ۶۰ سالگی نشان میدهد. این مطالعه روشن میسازد که بیولوژی ارثی — چیزی که فرد قادر به تغییر آن نیست — میتواند ریسک را به شیوههایی ظریف اما قابل اندازهگیری تغییر دهد و درک ما از عوامل غیرقابلتغییر در بیماریهای عروقی را تقویت کند.
گروههای خونی، ژنها و یک سیگنال غیرمنتظره
اکثر مردم گروههای خونی ABO — A، B، AB و O — را بهعنوان برچسبهایی که در انتقال خون استفاده میشود میشناسند. این دستهبندیها بازتابدهندهٔ آنتیژنها هستند: نشانگرهای شیمیایی روی سطح سلولهای قرمز خون. اما همین گروههای کلی، تفاوتهای ژنتیکی ریزترِ زیرساختی را پنهان میکنند. یک تیم بینالمللی از پژوهشگران دادههای ۴۸ مطالعه ژنتیکی را تجمیع کردند تا بررسی کنند آیا هر کدام از این تغییرات ژنتیکی کوچک با سکته ایسکمیک زودرس — نوعی سکته که بهدلیل انسداد رگهای خونی مغز رخ میدهد — مرتبط است یا خیر.
در مجموع نزدیک به ۱۷٬۰۰۰ نفر که سابقهٔ سکته داشتند و تقریباً ۶۰۰٬۰۰۰ کنترل (همه در محدودهٔ سنی ۱۸ تا ۵۹ سال)، تحلیل سراسریِ ژنومی دو ناحیه در ژنوم را نشان داد که بهطور قوی با ریسک سکته مرتبط بودند. یکی از این نواحی با لوکوس گروه خونی ABO همپوشانی داشت — بازهای از DNA که تعیینکنندهٔ آنتیژنهای نوع A، B و O است و نقش مهمی در شیمی سطح سلولهای خون ایفا میکند.
نوع خون تا حدی توسط آنتیژنهای گروه خونی ABO روی گلبولهای قرمز تعیین میشود.
آنچه دادهها نشان دادند: اختلافات کوچک اما قابل اندازهگیری
با بررسی دقیقتر زیرگروههای گروه خونی، یک نشانگر ژنتیکی مرتبط با زیرگروه A1 برجسته شد. افرادی که کد ژنتیکی مربوط به زیرگروه A1 را داشتند، در مقایسه با افرادی با ژنوتیپهای دیگر گروه خونی، حدود ۱۶٪ احتمال بیشتری برای تجربهٔ سکته قبل از ۶۰ سالگی داشتند. در مقابل، واریانت O1 با کاهش تقریبی ۱۲٪ در ریسک همراه بود. این ارقام نشاندهندهٔ اثرات نسبی هستند و نباید بهصورت قطعی نشاندهندهٔ سرنوشت فردی تلقی شوند؛ با این حال در سطح جمعیت قابل توجهاند، زیرا گروه خونی مشخص و بهراحتی قابل اندازهگیری است.
محققان همچنین گزارش دادند که ژنتیک مرتبط با گروه خونی B با افزایش تقریباً ۱۱٪ در خطر سکته در مقایسه با کنترلها همراه بوده است، و این ارتباط بدون توجه به سن مشاهده شد. تغییرات درصدی مذکور در سطح فردی غالباً متوسط و جزئیاند، اما از آنجا که گروه خونی در جمعیت گسترده شایع است، این یافتهها میتواند اهمیت اپیدمیولوژیک داشته باشد و زمینهٔ مطالعات بیشتر در پیشبینی و پیشگیری از سکتههای زودرس را فراهم کند.
چرا ممکن است گروه خونی بر سکته تأثیر بگذارد؟
پاسخ زیستشناختی قطعی هنوز مشخص نیست، اما بسیاری از فرضیهها حول محور مکانیزمهای انعقاد خون و زیستشناسی عروقی میگردد. سیگنالهای ژنومی در لوکوس ABO پیشتر با ترومبوآمبولی وریدی (لختههای خونی در وریدها)، کلسفیکاسیون کرونری و حملهٔ قلبی مرتبط شدهاند. این موضوع قویاً پیشنهاد میدهد که ناحیهٔ ABO بر پروتئینهای متحرک در گردش خون، فعالیت پلاکتی یا سلولهای اندوتلیال (سلولهای پوشانندهٔ دیوارهٔ رگها) تأثیر میگذارد؛ همهٔ این عوامل میتوانند در شکلگیری لخته نقش داشته باشند.
نویسندهٔ ارشد، دکتر استیون کیتنر از دانشگاه مریلند، به اهمیت بالینی مطالعهٔ سکتههای زودرس اشاره کرده است: این رویدادها در حال افزایشاند و میتوانند منجر به ناتوانی طولانیمدت یا مرگ شوند. برخلاف سکتههای دیررس که غالباً ناشی از آترواسکلروز — جمعشدن تدریجی پلاک چربی در شریانها — هستند، سکتهها در بزرگسالان جوانتر بیشتر با مکانیسمهای مرتبط با لخته شدن خون و سایر فرآیندهای غیرآترواسکلروتیک همراهاند. بنابراین بررسی ژنتیکی و مولکولی این بیماران میتواند مسیرهای پیشگیرانه و درمانی جدیدی را آشکار سازد.
دامنه مطالعه، محدودیتها و دلیل کوچکماندن ریسک
محققان با احتیاط یافتههای خود را در چارچوب گستردهتری قرار دادند. اگرچه سالانه میلیونها نفر در ایالات متحده سکته را تجربه میکنند، اکثر این رویدادها پس از سن ۶۵ رخ میدهند. افزوده شدن چند واحد درصدی ریسک مرتبط با ژنوتیپ A1 از منظر آماری معنیدار اما از منظر بالینی معمولاً جزئی است؛ به همین دلیل نویسندگان تصریح کردند که در حال حاضر دلیلی برای اینکه افراد با گروه خونی A تنها بر پایهٔ وضعیت گروه خونی خود به غربالگری اضافه نیاز داشته باشند وجود ندارد.
پوشش جغرافیایی و توزیع نیاکان نیز اهمیت دارد. شرکتکنندگان از آمریکای شمالی، اروپا، ژاپن، پاکستان و استرالیا بودهاند، اما تنها حدود ۳۵٪ از آنها دارای تبار غیراروپایی بودند. افزایش تنوع در مطالعات آینده برای تأیید تعمیمپذیری این ارتباطات در جمعیتهای مختلف ضروری خواهد بود؛ زیرا فراوانی و اثرات واریانتهای ژنتیکی میتواند بین نژادها و جمعیتها تفاوت کند.
برای مقایسهٔ اثرات سنی، تیم تحقیقاتی همچنین دادههایی از حدود ۹۳۰۰ مورد سکته بالای ۶۰ سال و تقریباً ۲۵٬۰۰۰ کنترل مسنتر را بررسی کرد. در گروه با سکته دیررس، ارتباط A1 ناپدید شد که این نکته را تقویت میکند که سکتههای زودرس و دیررس ممکن است رانشهای بیولوژیک متفاوتی داشته باشند و بنابراین استراتژیهای پیشگیری و تحقیقاتی نیز باید تفکیکشده طراحی شوند.
پیامدها برای بیماران و پزشکان
برای کادر درمانی و متخصصان بالینی، دو برداشت مهم وجود دارد: نخست اینکه ژنتیک میتواند مسیرهای زیستی مؤثر در بیماری را آشکار کند و اهداف جدیدی برای پژوهش و درمان پیشنهاد دهد؛ و دوم اینکه روابط جمعیتیِ با اثرات متوسط نباید بهصورت مستقیم به مشاورهٔ درمانی فردی تبدیل شوند. عوامل سبک زندگی، کنترل فشار خون، ترک سیگار و مدیریت دیابت همچنان محورهای اصلی پیشگیری از سکته مغزی هستند و باید در اولویت قرار گیرند.
مارک گلادوین، همکار نویسنده از دانشگاه مریلند، تاکید کرده است که این پژوهش دانش ما را دربارهٔ عوامل ریسک غیرقابلتغییر گسترش میدهد و بیشتر سرنخهایی فراهم میآورد تا دستورات بالینی. لازم است تحقیقات پیشرونده انجام شود تا مشخص شود کدام پروتئینهای خونی یا فرآیندهای عروقی تحت تأثیر واریانتهای ABO قرار دارند و آیا این مسیرها از نظر دارویی یا پیشگیرانه قابل مداخله هستند یا خیر.
گامهای بعدی در پژوهش
- تکرار یافتهها در جمعیتهای متنوعتر برای آزمون پایداری نتایج در تبارهای مختلف و زمینههای جغرافیایی متفاوت، که برای درک جهانی بودن ارتباط گروه خونی و ریسک سکته حیاتی است.
- انجام مطالعات عملکردی (Functional studies) برای شناسایی دقیق پروتئینها، مسیرهای سلولی یا تغییرات مولکولی که توسط واریانتهای ABO تحت تأثیر قرار میگیرند؛ این مطالعات میتوانند شامل آزمایشهای بیوشیمیایی، آنالیز پلاسما و مدلهای سلولی و حیوانی باشد.
- کاوش در این موضوع که آیا ترکیب ریسک ژنتیکی مرتبط با گروه خونی با فاکتورهای ریسک شناختهشده (مثل فشار خون بالا، دیابت، لیپیدها و سیگار) میتواند مدلهای پیشبینی سکته زودرس را بهبود بخشد؛ ارزیابی ترکیبی ریسک ژنتیک و محیط میتواند ارزش پیشبینی بالینی بیشتری ارائه دهد.
نظر کارشناسی
«این مطالعه نمونهٔ واضحی از این است که چگونه ژنتیک میتواند ما را به سمت زیستشناسیای هدایت کند که ممکن بود از چشم ما پنهان بماند،» میگوید دکتر النا موران، نورولوژیست عروقی و پژوهشگر ژنومیک که در تهیهٔ این مقاله مشارکت نداشته است. «اندازهٔ اثرها متوسط است، اما سیگنال ABO در چندین ویژگی عروقی تکرارپذیر دیده میشود. درک پیوند مولکولی بین شیمی گروههای خونی و فرآیندهای انعقادی میتواند استراتژیهای پیشگیرانهٔ جدیدی را باز کند — بهویژه برای جوانانی که سکتههای آنان اغلب بر پایهٔ لختهسازی بهوجود میآید تا تجمع پلاک.»
در حال حاضر شواهد در چه وضعیتی است
این پژوهش که در مجلهٔ Neurology در سال ۲۰۲۲ منتشر شده است، قطعهٔ مهمی را به تصویر کلانِ سکتهٔ زودرس افزوده است. نتایج نشان میدهد که تفاوتهای شایع و ارثی در ژنهای گروه خونی میتواند تا حدی ریسک سکته را در بزرگسالان جوان تغییر دهد، احتمالاً از طریق مسیرهای مرتبط با لخته شدن خون. با این همه، این تنها گام نخست است: نمونههای گستردهتر، آزمونهای عملکردی دقیق و ادغام عمیقتر بالینی لازم است تا قبل از آنکه گروه خونی به عنوان بخشی از غربالگری روتین ریسک سکته وارد شود، سندیت و کاربرد بالینی آن تثبیت گردد. به عبارت دیگر، این یافتهها بینشهای ارزشمندی فراهم میکنند اما هنوز به تغییر سیاستهای بالینی یا ابزارهای استاندارد غربالگری منتهی نشدهاند.
منبع: sciencealert
نظرات
نوا_س
خلاصه: سیگنال جالب و بینشزا، اما اثر نسبتا کوچک. منتظر مطالعات عملکردی و جمعیتهای متنوع تر میمونم، عجله نکنیم.
پمپزون
کمی اغراق شده به نظرم، ۱۶٪ روی سطح جمعیت مهمه ولی برای فرد معمولی اغلب معنی خاصی نداره... مطالعات متنوع تر لازمه
محسن
تو مطب دیدم بیمار جوونی سکته کرد و A داشت؛ این نتایج برام معنا داره اما هنوز برای تغییر پروتکل بالینی زوده، نیاز به تکرار
توربو
این آمار از کجا اومده؟ بیشتر نمونهها اروپایی بودن، پس واقعا قابل تعمیم به همه جوامع هستن؟ شک دارم...
بیونیکس
معقول به نظر میاد، اثرها کوچک ولی قابل اندازهگیری. مهم اینه سبک زندگی و فشار خون رو جدی بگیرن، نه فقط ژنتیک
رودیکس
وااای، یعنی گروه خونی میتونه واقعا ریسک سکته رو کمی تغییر بده؟ حیرت زده شدم، امیدوارم پیگیری کنند...
ارسال نظر