قطره استروئیدی، امیدی تازه برای بینایی نوزادان نارس

در بخش نوزادان، انگشتان کوچک دور لوله‌ها جمع می‌شوند و صدای آرام دستگاه‌ها در فضا می‌پیچد. برای بعضی از این نوزادان، شکننده‌ترین عضو بدن چشم است. رتینوپاتی نوزادان نارس، یا آر او پی، می‌تواند پیش از آنکه کودک حتی بیمارستان را ترک کند، آینده بینایی او را به خطر بیندازد. اکنون یک مداخله ساده، یعنی قطره چشمی کورتیکواستروئید، در کند کردن روند بیماری و کاهش نیاز به درمان‌های تهاجمی امیدبخش ظاهر شده است.

رتینوپاتی نوزادان نارس یک اختلال چشمی بالقوه نابینا کننده است که بر اثر رشد غیرطبیعی رگ‌های خونی شبکیه در نوزادانی رخ می‌دهد که بسیار زودتر از موعد به دنیا آمده‌اند. موارد شدید می‌توانند به شبکیه آسیب بزنند و برای حفظ بینایی به درمان فوری نیاز داشته باشند. 

کارآزمایی سوئدی چگونه انجام شد و چه نتایجی داشت

پژوهشگران در سوئد نخستین کارآزمایی بالینی تصادفی‌سازی‌شده و دوسوکور را برای بررسی قطره چشمی دگزامتازون در درمان رتینوپاتی نوزادان نارس انجام دادند. مطالعه چندمرکزی دروپ‌راپ شامل ۱۰۰ نوزاد بود که پیش از هفته ۳۰ بارداری متولد شده بودند. هر نوزاد به مرحله‌ای جدی و پیش از درمان از این بیماری رسیده بود، یعنی زمانی که بیماری خطرناک است اما هنوز درمان با لیزر یا تزریق داخل چشمی به طور معمول آغاز نشده است.

نوزادان به صورت تصادفی یا قطره موضعی دگزامتازون دریافت کردند یا دارونما. نتایج از نظر بالینی چشمگیر بود: ۲۰ درصد از نوزادانی که با دگزامتازون درمان شدند به مرحله‌ای رسیدند که به درمان لیزری یا تزریق داخل زجاجیه نیاز داشت، در حالی که این رقم در گروه دارونما ۳۸ درصد بود. این یعنی کاهش نسبی ۴۷ درصدی در خطر پیشرفت بیماری تا مرحله نیاز به درمان تهاجمی.

این تفاوت در این نمونه به سطح معناداری آماری نرسید، محدودیتی که نویسندگان نیز به آن اذعان کرده‌اند. با این حال، اندازه اثر زمانی اهمیت پیدا می‌کند که گزینه‌های جایگزین، درمان‌هایی مخرب روی چشم‌های بسیار کوچک و در حال رشد باشند. آن هلستروم، استاد دانشگاه گوتنبرگ و پزشک ارشد بیمارستان دانشگاهی سالگرنسکا، می‌گوید: «نتایج بسیار امیدوارکننده است، چون این درمان ساده، ارزان و غیرتهاجمی است.» او می‌افزاید: «در بخش قابل توجهی از کودکان، توانستیم نیاز به لیزر و تزریق چشمی را در نوزادان نارس بسیار آسیب‌پذیر کاهش دهیم.»

یک نوزاد نارس برای بررسی بیماری چشمی رتینوپاتی نوزادان نارس معاینه می‌شود.

پژوهشگران عوارض را با دقت پیگیری کردند. هیچ تفاوت بالینی معناداری در نشانه‌های ایمنی کوتاه‌مدت میان دو گروه دیده نشد و در بازه انجام کارآزمایی نیز شواهد روشنی از عوارض عمده هورمونی یا متابولیک به دست نیامد. این مطالعه با حمایت مالی شورای پژوهش سوئد انجام شد و از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ در شش بیمارستان دانشگاهی و هشت بیمارستان شهرستانی در سراسر سوئد اجرا شد.

چرا قطره چشمی ممکن است مؤثر باشد و چه پرسش‌هایی باقی مانده است

دگزامتازون یک کورتیکواستروئید قوی است. در پزشکی بزرگسالان، از آن برای مهار التهاب استفاده می‌شود. در شبکیه نابالغ، التهاب و پیام‌رسانی غیرطبیعی می‌تواند رشد بیمارگونه رگ‌های خونی را تحریک کند. ایده اصلی این کارآزمایی آن است که استروئید موضعی ممکن است این پیام‌ها را به صورت موضعی کاهش دهد و واکنش تهاجمی رگ‌زایی را که مشخصه رتینوپاتی شدید نوزادان نارس است، مهار کند. این سازوکار هنوز فرضی است؛ مطالعه یک نشانه بالینی را نشان می‌دهد اما زیست‌شناسی بیماری را به طور کامل ترسیم نمی‌کند.

درمان‌های استاندارد کنونی برای رتینوپاتی شدید نوزادان نارس، یعنی فوتوکوآگولاسیون لیزری و تزریق داخل زجاجیه داروهای ضد فاکتور رشد اندوتلیال عروقی، مؤثرند اما تهاجمی محسوب می‌شوند. لیزر برای متوقف کردن رشد غیرطبیعی، بخش محیطی شبکیه را تخریب می‌کند و تزریق‌ها دارو را مستقیم وارد چشم می‌کنند. هر دو روش به مراقبت تخصصی نیاز دارند و با خطراتی مانند آسیب دائمی شبکیه و مواجهه سیستمیک با دارو همراه هستند. یک برنامه ساده قطره چشمی در درمان سرپایی می‌تواند مراقبت از نوزادان نارس را دگرگون کند، به‌ویژه در مناطقی که تیم‌های چشم‌پزشکی نوزادان در دسترس نیستند.

اما نویسندگان کارآزمایی و کارشناسان بیرونی تأکید می‌کنند که باید با احتیاط پیش رفت. اندازه نمونه محدود بود و آستانه آماری مورد نظر به دست نیامد. داده‌های بلندمدت ضروری است: آیا استروئید موضعی در مراحل اولیه، مسیر تکامل بینایی را طی سال‌های بعد تغییر می‌دهد؟ آیا اثرات ظریف عصبی تکاملی یا غدد درون‌ریز ممکن است بعدها آشکار شود؟ تیم پژوهشی قصد دارد با پیگیری طولانی‌مدت به این پرسش‌ها پاسخ دهد.

پروفسور آن هلستروم، دانشگاه گوتنبرگ و بیمارستان دانشگاهی سالگرنسکا.

دیدگاه کارشناس

دکتر مایا آر. پاتل، چشم‌پزشک نوزادان در یکی از بیمارستان‌های بزرگ کودکان که در این کارآزمایی مشارکت نداشت، می‌گوید: «اگر این نتایج تکرار شود، این رویکرد می‌تواند نقطه عطفی در مراقبت چشمی نوزادان باشد.» او اضافه می‌کند: «درمان موضعی که نیاز به لیزر یا تزریق را کاهش دهد، خطر اقدامات تهاجمی را پایین می‌آورد و دسترسی به درمان را در محیط‌های کم‌منبع گسترش می‌دهد. اما پیش از تغییر رویه درمان، به کارآزمایی‌های بزرگ‌تر و بین‌المللی و پیگیری دقیق بلندمدت نیاز داریم.»

این پژوهش مسیر عملی تازه‌ای را برای بررسی باز می‌کند. دوره‌های کوتاه مصرف یک داروی کم‌هزینه که به راحتی کنار تخت نوزاد قابل استفاده است، هم برای پزشکان و هم برای خانواده‌ها جذابیت دارد. با این حال، فاصله میان شواهد امیدوارکننده فاز دوم تا تبدیل شدن به استاندارد جدید مراقبت، نیازمند تکرار نتایج، مطالعات سازوکاری و هوشیاری نسبت به اثرات دیررس است. در حال حاضر، این کارآزمایی امیدی محتاطانه ارائه می‌دهد: شاید یک قطره، نه تیغ جراحی یا سوزن، بتواند برخی نوزادان نارس را از یک عمر نابینایی نجات دهد.