عنکبوت های جهنده هم خواب مرحله ای و شبیه رؤیا دارند

تصور کنید عنکبوتی بسیار کوچک پیش از آنکه وارونه روی یک ننو ابریشمی آرام بگیرد، با دقت هر یک از پاهایش را تمیز می‌کند. عجیب است؟ بله. دلنشین است؟ کاملا. پژوهش تازه محققان دانشگاه بن اکنون نشان می‌دهد این آیین کوچک چیزی فراتر از نظافت است، بلکه نشانه‌ای از خواب ساختاریافته در عنکبوت‌هاست.

دانشمندانی که عنکبوت جهنده پورتیا فیمبریاتا را بررسی می‌کردند، مشاهده کردند که این جانوران ابتدا گهواره‌ای کوچک از ابریشم می‌سازند، سپس به‌طور منظم هر هشت پای خود را پاک می‌کنند و در نهایت در حالتی بی‌حرکت جمع می‌شوند. اما این سکون پیوسته نبود. پاها می‌لرزیدند. چشم‌ها جابه‌جا می‌شدند. دوره‌های آرامش جای خود را به جهش‌های کوتاه فعالیت می‌دادند که بسیار شبیه مرحله خواب با حرکت سریع چشم در پستانداران به نظر می‌رسد.

این‌ها صرفا مشاهده‌های گذرا نیستند. پژوهشگران عنکبوت‌ها را در شرایط نوری مختلف آزمودند، میزان پاسخ‌پذیری آن‌ها را پایش کردند و حتی خوابشان را مختل کردند. وقتی عنکبوت‌ها در معرض یک عامل مزاحم قرار گرفتند، یعنی مگس‌های میوه در محفظه رها شدند تا آن‌ها را بیدار نگه دارند، شب بعد این کمبود را جبران کردند و تقریبا ۸۰ درصد زمان بیشتری را در همان دوره‌های فعال و شبیه مرحله حرکت سریع چشم گذراندند. آن‌ها همچنین در این دوره‌ها واکنش کمتری به صداها نشان دادند؛ رفتاری که با معیارهای کلاسیک خواب واقعی، و نه فقط استراحت ساده، سازگار است.

پژوهش‌های پیشین در سال ۲۰۲۲ به این الگو اشاره کرده بودند: نوزادان شفاف عنکبوت حرکات بسیار ریز شبکیه را هنگام استراحت نشان می‌دادند. اما تا امروز روشن نبود که این لرزش‌ها بازتاب مراحل خواب هستند یا فقط تکان‌هایی پراکنده. مطالعه جدید این حرکت‌ها را به معماری گسترده‌تری از خواب پیوند می‌دهد: یک مرحله آرام و یک مرحله فعال که از نظر زمان‌بندی و تنظیم زیستی از هم جدا هستند.

عنکبوت‌ها دو مرحله خواب متمایز نشان می‌دهند و پس از محرومیت از خواب، خواب جبرانی دارند؛ شواهدی قوی که نشان می‌دهد آن‌ها واقعا می‌خوابند.

آیا این دوره‌های شبیه مرحله حرکت سریع چشم به معنای خواب دیدن عنکبوت‌هاست؟ پاسخ به این پرسش دشوارتر است. در انسان، مرحله حرکت سریع چشم با رؤیاهای زنده و واضح ارتباط دارد. اما رؤیا دیدن مستلزم تجربه ذهنی است و نتیجه‌گیری درباره جهان درونی جانوری با دستگاه عصبی کاملا متفاوت، کاری پرچالش و حساس است. نویسندگان پژوهش، از جمله نادیا گایگر و دانیلا راسل، هشدار می‌دهند که شباهت فیزیولوژیک لزوما به معنای شباهت در فرایندهای ذهنی نیست.

با این حال، پیامدهای این یافته گسترده است. عنکبوت‌ها صدها میلیون سال پیش از تبار تکاملی ما جدا شدند. یافتن خواب الگومند در بندپایان، در کنار گزارش‌هایی از حالت‌های شبیه حرکت سریع چشم در هشت‌پاها، نشان می‌دهد که معماری پیچیده خواب ممکن است چندین بار در مسیر تکامل پدید آمده باشد یا ریشه‌های آن بسیار عمیق‌تر از چیزی باشد که تصور می‌کردیم. آزمایش‌های آینده قرار است فعالیت عصبی را در این مراحل نقشه‌برداری کنند و بررسی کنند آیا تجربه‌های روزانه در شب بازپخش یا تثبیت می‌شوند یا نه.

پژوهشگران همچنین قصد دارند دامنه بررسی خود را به گونه‌های دیگر عنکبوت گسترش دهند و فشارهای محیطی را بسنجند: نورپردازی مصنوعی شبانه یا تغییرات اقلیمی چگونه این چرخه‌های خواب ظریف را دگرگون می‌کنند؟ این مطالعه که در نشریه مجموعه مقالات آکادمی ملی علوم منتشر شده، دریچه‌ای کوچک به زندگی شبانه جانوری می‌گشاید که اغلب نادیده گرفته می‌شود و ما را با این پرسش تنها می‌گذارد که وقتی پاها شروع به لرزیدن می‌کنند، پشت آن چشم‌های ریز و فراوان چه چیزی، اگر اصلا چیزی باشد، می‌گذرد.