نشت گاز در آلبا مونس؛ نشانه ای از گرمای زیرسطحی مریخ

در آلبا مونس مریخ، ردیابی هیدروژن کلرید و شکاف‌های تازه می‌تواند از گرمای زیرسطحی و گازهای آتشفشانی خبر دهد؛ یافته‌ای مهم برای شناخت زیست‌پذیری مریخ.

.6 دیدگاه
نشت گاز در آلبا مونس؛ نشانه ای از گرمای زیرسطحی مریخ

8 دقیقه

دنبال کردن در گوگل

در دامنه‌های شمالی آلبا مونس، چیزی آرام و بی‌صدا به هوای رقیق مریخ نشت می‌کند. نه گدازه است. نه خاکستر. بلکه شمار اندکی مولکول که وقتی روی زمین دیده می‌شوند، معمولا از وجود سنگ‌های داغ در زیر سطح خبر می‌دهند.

این تصویر دامنه‌های شمالی آتشفشان آلبا مونس در مریخ را در بستری گسترده‌تر نشان می‌دهد. نماد سفید محل تصویر نمای نزدیک را که در این گزارش به آن پرداخته شده است، مشخص می‌کند. 

مولکول‌های کوچک، پیامدهای بزرگ

هیدروژن کلرید، HCl، یکی از ترکیبات جزئی در جو سیاره‌هاست، اما نشانه‌ای بسیار گویاست. روی زمین، این گاز معمولا از سامانه‌های ماگمایی فعال آزاد می‌شود. زمانی که مدارگرد ردیاب گاز اگزومارس، تی‌جی‌او، برای نخستین بار افزایش‌های موضعی HCl را بر فراز آلبا مونس گزارش کرد، سیگنال بسیار ضعیف و زودگذر بود. با این حال، این نشانه در سال‌های بعد و تقریبا در همان فصل دوباره ظاهر شد. همین تکرار بود که یک کنجکاوی ساده را به یک معمای علمی تبدیل کرد.

چرا باید چند بخش در میلیارد از یک گاز هالوژنه مهم باشد؟ زیرا در مریخ، زمینه و محل رخداد اهمیت فراوانی دارد. این آشکارسازی‌ها با شکاف‌های تازه بازشده در دامنه یک آتشفشان و همچنین با زمان‌بندی از بین رفتن یخ‌های فصلی همخوانی دارند. وقتی این سرنخ‌ها کنار هم گذاشته می‌شوند، روایتی محتمل شکل می‌گیرد: گرمای زیرسطحی، گازهای به‌دام‌افتاده و یک دریچه فصلی که با تبخیر یخ‌زدگی باز می‌شود.

این کشف چگونه انجام شد

تی‌جی‌او مجموعه‌ای از طیف‌سنج‌های فروسرخ را حمل می‌کند که برای شناسایی گونه‌های کمیاب در جو رقیق مریخ ساخته شده‌اند. دو ابزار، ای‌سی‌اس و نوماد، از روش اختفای خورشیدی استفاده می‌کنند. آن‌ها عبور نور خورشید از میان جو را هنگام طلوع یا غروب رصد می‌کنند و اثر انگشت شیمیایی باقی‌مانده در آن نور را می‌خوانند. این روش نمایه‌های عمودی بسیار حساسی تولید می‌کند، اما تنها در امتداد پرتوهای باریکی نمونه‌برداری می‌کند که با حرکت مدارگرد جابه‌جا می‌شوند.

در مورد آلبا مونس، مجموعه شیمی جو اندکی پس از تصعید یخ‌زدگی‌های زمستانی در اوایل تابستان شمالی، یک امضای موضعی HCl را ثبت کرد. هم‌زمان، تصاویر دوربین کاسیس روی تی‌جی‌او شکاف‌های باریک و تازه و لکه‌هایی از تغییر رنگ سطح را در نزدیکی محل آشکارسازی گاز نشان داد. در مجموع، طیف‌سنجی مداری و تصویربرداری وضوح‌بالا هم شواهد جوی و هم شواهد زمین‌شناسی را در اختیار تیم پژوهشی گذاشت تا آن‌ها را ارزیابی کند.

این تصویر ناحیه‌ای از مریخ را نشان می‌دهد که روی دامنه‌های شمالی آتشفشان آلبا مونس قرار دارد. لکه‌های سفید ممکن است بر اثر رسوب‌گذاری پیرامون دریچه‌هایی ایجاد شده باشند که گازهای ماگمایی از درون مریخ از آن‌ها خارج می‌شوند. این تصویر که در ۳ فوریه ۲۰۲۳ ثبت شده، حدود ۲۰ کیلومتر در ۲۰ کیلومتر اندازه دارد و مرکز آن تقریبا در ۶۴٫۶ درجه شمالی و ۲۷۴٫۴ درجه شرقی قرار گرفته است. 

تیم پژوهشی چه چیزهایی را آزمود و چه چیزهایی را کنار گذاشت

آشکارسازی HCl یک مسئله است و توضیح منبع آن مسئله‌ای دیگر. گروه پژوهشی به سرپرستی الکساندر تروخیموفسکی و با همکاری دانیل مژ سناریوهای جایگزین را بررسی کرد. آیا شیمی جوی ناشی از غبار و آب می‌تواند این افزایش‌ها را توضیح دهد؟ در مریخ، غبار شور و بخار آب می‌توانند واکنش دهند و ترکیبات کلردار بسازند. پاسخ مثبت است. اما این فرایندهای جهانی باید HCl فصلی و پراکنده‌ای تولید کنند که با فعالیت غبار همگام باشد. در اصل، چنین فرایندهایی نباید یک نقطه داغ تیز، ثابت از نظر مکانی و فعال‌شونده درست پس از از بین رفتن یخ‌زدگی محلی را بازسازی کنند.

این تیم همچنین فتوشیمی آغازشده با پرتو فرابنفش خورشید، واکنش‌ها روی سطوح یخی و انتقال از منابع دوردست را نیز در نظر گرفت. هم‌مکانی با شکاف‌های تازه، هم‌زمانی با تصعید محلی و تغییر رنگ مشاهده‌شده پیرامون دریچه‌ها باعث شد منشأ زیرسطحی ساده‌ترین توضیحی باشد که با همه مشاهدات سازگار است.

شکاف‌ها، یخ‌زدگی و ماگما چگونه می‌توانند با هم عمل کنند

یک جیب کم‌عمق از سنگ گرم یا مذاب را تصور کنید، یک اتاقک ماگمایی خاموش یا یک آستانه نیمه‌مذاب. این بخش با گذر زمان گاززدایی می‌کند: گونه‌های کلردار، بخار آب، ترکیبات گوگردی و مواد دیگر به سمت بالا مهاجرت می‌کنند. در زمستان، دهانه‌های خروجی با ته‌نشست یخ‌زدگی و برف بسته می‌شوند. گازها در پایین تجمع پیدا می‌کنند. با رسیدن بهار، نور خورشید سطح را گرم می‌کند، یخ مستقیما به بخار تبدیل می‌شود و مجراهای کوچک دوباره باز می‌شوند. سپس گازها در پالس‌هایی کوتاه‌مدت وارد جو می‌شوند.

روی زمین، دهانه‌های گازفشان رفتاری مشابه دارند، اما در مقیاسی بسیار بزرگ‌تر. در مریخ، همین سازوکار با شارهای کوچک‌تر هم می‌تواند نشانه‌های شیمیایی و سطحی قابل تشخیص برجای بگذارد: تغییر رنگ ناشی از رسوب نمک‌ها، شبکه‌های شکستگی تازه و آزادسازی گاز در زمان‌های فصلی که با طیف‌سنج‌های مداری حساس قابل ردیابی است.

شیمی تازه در جهانی غبارآلود

این مطالعه همچنین چرخه گسترده‌تری از شیمی مریخ را برجسته می‌کند. سدیم کلرید محبوس در غبار، که بازمانده شورابه‌های باستانی و پهنه‌های آبی تبخیرشده است، در مریخ فراوان دیده می‌شود. باد این غبار شور را به درون جو بلند می‌کند. وقتی بخار آب بالا می‌آید، می‌تواند با نمک معلق واکنش دهد و اتم‌های کلر را آزاد کند. سپس این اتم‌ها هیدروژن پیدا می‌کنند و HCl می‌سازند. نتیجه، برهم‌کنشی پیچیده میان زمین‌شناسی، اقلیم و ترکیب سطحی است که می‌تواند نشانه‌های زیرسطحی را تقلید کند یا آن‌ها را بپوشاند.

این گرافیک یک چرخه شیمیایی تازه و احتمالی را در مریخ توضیح می‌دهد که پس از کشف هیدروژن کلرید در جو توسط مدارگرد ردیاب گاز اگزومارس آژانس فضایی اروپا و روسکاسموس مطرح شده است. نمک‌ها به شکل سدیم کلرید (NaCl)، بازمانده اقیانوس‌های تبخیرشده و جای‌گرفته در سطح غبارآلود مریخ، در سطح این سیاره بسیار گسترده‌اند. بادها این غبار شور را به جو می‌برند. نور خورشید جو غبارآلود را گرم می‌کند و باعث می‌شود بخار آب آزادشده از کلاهک‌های یخی بالا برود. غبار شور با آب موجود در جو واکنش می‌دهد و کلر (Cl) آزاد می‌کند؛ سپس کلر با مولکول‌های دارای هیدروژن (H) واکنش می‌دهد و هیدروژن کلرید (HCl) می‌سازد. فرایندی مشابه روی زمین نیز رخ می‌دهد: نمک دریا به هوا رانده می‌شود و اگر با بخار آب مخلوط شود، کلر برای واکنش‌های شیمیایی سازنده HCl در دسترس قرار می‌گیرد. 

پیامدها برای گرمای مریخ و زیست‌پذیری

ما هنوز مدرک مستقیم از وجود سنگ مذاب در آلبا مونس امروزی نداریم. هیچ جریان گدازه تازه‌ای مشاهده نشده است. لرزه‌سنج‌ها در مریخ، مریخ‌لرزه‌هایی را ثبت کرده‌اند و شمارش دهانه‌ها همراه با نقشه‌برداری کانی‌شناسی نشان می‌دهد فعالیت آتشفشانی ممکن است طی چند میلیون سال گذشته رخ داده باشد. وجود گازهای آتشفشانی دوره‌ای می‌تواند وزن بیشتری به این ایده بدهد که مریخ هنوز جیب‌هایی از گرمای درونی را حفظ کرده است.

چرا این موضوع اهمیت دارد؟ چون گرما به‌همراه آب یعنی فرصت. اگر ماگمای بالارونده یا سنگ داغ با یخ‌های زیرسطحی یا شورابه‌ها برخورد کند، سامانه‌های گرمابی موضعی می‌توانند پدیدار شوند. چنین محیط‌هایی از بهترین مکان‌ها برای جست‌وجوی حیات هستند، زیرا آب مایع، مواد مغذی شیمیایی و انرژی فراهم می‌کنند و هم‌زمان در برابر تابش شدید سطحی و شرایط اکسیدکننده مریخ نوعی سپر محافظ به وجود می‌آورند.

دیدگاه کارشناس

دکتر ریچل کیم، ژئوشیمی‌دان سیاره‌ای که در این مطالعه مشارکت نداشته است، گفت: «یک گاز کمیاب به‌تنهایی می‌تواند مانند چراغ راهنما عمل کند. در مریخ، جایی که فرایندها کند پیش می‌روند و سیگنال‌ها ضعیف‌اند، آشکارسازی‌های تکرارشونده و موضعی گونه‌ای مانند HCl را نمی‌توان به‌آسانی نادیده گرفت. ترکیب طیف‌سنجی و تصویربرداری وضوح‌بالا بسیار توانمند است. این ترکیب، آتشفشان‌خیزی فعال را بی‌تردید ثابت نمی‌کند، اما گرمای زیرسطحی را از حد گمانه‌زنی به قلمرو علمی قابل آزمون می‌آورد.»

جایگاه مأموریت و گام‌های بعدی

تی‌جی‌او همچنان جو و سطح مریخ را پایش می‌کند و مشاهدات طولانی و تکرارشونده آن برای ثبت پدیده‌های ناپیوسته ضروری است. پژوهش‌های آینده پایش مداری بیشتر را با تصویربرداری هدفمند و وضوح‌بالا و در نهایت کاوش درجا ترکیب خواهند کرد. یک فرودگر یا مریخ‌نورد مجهز به ابزارهایی برای تحلیل انتشار گاز، نمک‌های معدنی و ساختار زیرسطحی می‌تواند پرسش اصلی را روشن کند: آیا آلبا مونس میزبان یک سامانه ماگمایی فعال یا به‌تازگی فعال بوده است؟

برداشت هنری از مدارگرد ردیاب گاز اگزومارس، تی‌جی‌او، هنگام تحلیل جو مریخ. روش اختفای خورشیدی به تصویر کشیده شده است: طیف‌سنج‌های onboard یعنی ای‌سی‌اس و نوماد، شیوه جذب نور خورشید در جو را بررسی می‌کنند تا اثر انگشت شیمیایی ترکیبات آن را آشکار سازند.

از فناوری‌هایی که می‌توانند کمک کنند می‌توان به رادار نفوذکننده در زمین برای نقشه‌برداری از مرزهای زیرسطحی، نقشه‌برداری حرارتی برای یافتن ناهنجاری‌های گرم و طیف‌سنج‌های جرمی متحرک برای تحلیل رسوبات دریچه‌ها اشاره کرد. همکاری بین‌المللی ضروری خواهد بود: ترکیب حساسیت طیفی، وضوح تصویربرداری و توان نمونه‌برداری سطحی بهترین مسیر برای رسیدن به پاسخی قطعی است.

جمع‌بندی

آشکارسازی‌های HCl در آلبا مونس یک اشاره جدی است، نه اثبات نهایی. این یافته‌ها یادآوری می‌کنند که مریخ یک گورستان یخ‌زده نیست، بلکه جهانی پیچیده است که در آن زمین‌شناسی، اقلیم و شیمی به شکل‌هایی شگفت‌انگیز با هم تعامل دارند. اگر جیب‌های پنهان گرما در زیر سطح دوام آورده باشند، می‌توانند نگاه ما را به تکامل مریخ و توانایی آن برای میزبانی محیط‌های زیست‌پذیر در زیر زمین دگرگون کنند.

فرشاد واحدی
به دنیای علم خوش اومدی! من فرشاد هستم، کنجکاو برای کشف رازهای جهان و نویسنده مقالات علمی برای آدم‌های کنجکاو مثل خودت!

نظر بگذارید

نظرات (6)

شبچرخ

اگر راست باشه یعنی هنوز جاهایی تو مریخ گرما نگه داشتن، فرصت‌های جالب برای حفاری و نمونه‌برداری. امیدوارم رباتا بفرسن

امیر

خیلی بزرگ نشونش دادن به نظرم، یه گاز کم و پالس کوتاه؛ خوبه دنبال کنیم ولی زیاده‌روی در نتیجه‌گیری نکنیم

آستروزت

ترکیب طیف‌سنجی و تصویر برداری واقعا قوی جلوه میکنه. نشانه‌ها قانع‌کننده‌ان ولی سند قطعی هنوز لازمِ

توربوام

شبیه یه پدیده تو معدن دیدم، گازای موضعی بعد ذوب یخ‌ها یادم آورد اما روی مریخ خیلی آروم تره، جذاب

کوین‌پایلت

این HCl چطور از غبار جدا تشخیص دادن؟ سوال دارم و آیا رقم‌ها مطمئنن؟ یه کم شک دارم، شواهد رو بیشتر ببینن

دیتاپالس

وای، یعنی ممکنه هنوز گرمای درونی فعال باشه؟ این تصور کلیپ فیلمی شد تو سرم... شگفت‌انگیز ولی محتاطم