9 دقیقه
آنها زمان را درون چشم آزمایش خواهند کرد. جملهای کوتاه. جسارتی بیباک.
شرکت Life Biosciences، یک استارتاپ مستقر در بوستون، مجوز سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA) را برای آغاز نخستین آزمایش بالینی انسانی روی درمانی که هدف آن بازگرداندن روند پیری سلولی است دریافت کرده است. پروژهای با نام رمزی ER-100 از شکلی کنترلشده از بازبرنامهریزی سلولی استفاده میکند — رویکردی که تلاش میکند سلولهای پیر یا آسیبدیده را با بازتنظیم کلیدهای اپیژنتیک به وضعیت عملکردی جوانتر بازگرداند. هدف فوری و مشخص محدود است: درمان گلوکوم، بیماریای که در آن فشار داخلی چشم عصب بینایی را آسیب میزند و میتواند به کوری غیرقابل بازگشت منجر شود.
چگونه این درمان کار میکند و چرا چشم اولویت دارد
در هسته ER-100 یک ترفند مولکولی قرار دارد که دو دهه پیش توسط پژوهشی که منجر به جایزه نوبل شد، برای نخستین بار نشانهگذاری شد: چند عامل میتوانند سلولهای بالغ را به سوی وضعیت شبیه جنینی و دارای انعطاف بیشتر سوق دهند. Life Biosciences نسخهای جزئی و موقتی از آن روش را بهکار میگیرد تا سلولها هویت خود را از دست ندهند؛ در عوض، آنها در بافتی که از پیش به آن تعلق دارند جوانتر و توانمندتر میشوند. این رویکرد را معمولاً «جوانسازی سلولی» یا «بازبرنامهریزی جزئی» مینامند و با هدف کاهش خطرات ناشی از بازبرنامهریزی کامل توسعه یافته است.
از منظر فنی، شرکت سه ژن بازسازیکننده را به بافت شبکیه وارد میکند و از وکتورهای ویروسی برای رساندن آنها استفاده میکند. این ژنها خاموش باقی میمانند تا زمانی که بیمار یک دوز تجویزشده از آنتیبیوتیک دوکسیسیکلین را دریافت کند؛ دوکسیسیکلین بهعنوان یک کلید ایمنی عمل میکند و بیان ژن را فعال میسازد. این سیستم القایی با هدف کاهش مخاطراتی مانند رشد کنترلنشده سلولی یا ایجاد سرطان طراحی شده است. بهعلاوه، در طراحی درمان به «سیستمهای القاییِ مبتنی بر تتراسایکلین» اشاره شده است که در بسیاری از مطالعات ژندرمانی بهعنوان مکانیزمی قابل کنترل شناخته میشوند.
چرا چشم؟ دلیل اصلی این است که چشم تا حدی محیطی بسته و منزوی است. کره چشم یک محیط موضعی و تا حدی ایمنتی (immune-privileged) فراهم میآورد که مواجهه سیستمیک را محدود میکند و انجام آزمایشهای اولیه انسانی را نسبت به شروع با یک ارگان کامل ایمنتر میسازد. این خصوصیات باعث میشود ارزیابی ایمنی و پیامدهای عملکردی — مانند بینایی و سلامت عصب اپتیک — در یک سیستم کنترلشده امکانپذیر و قابل سنجش باشد.
در عمل، انتخاب وکتور ویروسی و سازوکار کنترل ژن از عوامل حیاتی هستند. در بسیاری از مطالعات بالینی مشابه از وکتورهای آدنو-وابسته (AAV) یا لنتیویروسها استفاده میشود؛ هرکدام مزایا و معایب خود را دارند: AAV معمولاً ایمنی نسبی و قابلیت تحویل موضعی بالایی دارد اما ظرفیت ژنی محدودی دارد، در حالی که لنتیویروسها ظرفیت بالاتری دارند اما خطر تلفیق ژنومی و پاسخ ایمنی را بالاتر میبرند. مشخصات دقیق وکتور در اسناد بالینی ER-100 مشخص خواهد شد.
طراحی آزمایش، پرسشهای ایمنی و نتایج پیشین
گروه ابتدایی حدود یک دوجین بیمار مبتلا به گلوکوم پیشرفته را شامل خواهد شد. پژوهشگران عملکرد بینایی، سلامت عصبی (عصب بینایی) و نشانههای فعالسازی ایمنی موضعی یا سیستمیک را پیگیری خواهند کرد. ایمنی در مرکز تمام تصمیمگیریها قرار دارد. تحویل ویروسی و استفاده از عناصر کنترل ژن گرفتهشده از باکتریها و بکتریوفاژها نگرانیهای موجهی ایجاد میکند: واکنشهای ایمنی، التهاب یا اثرات ژنومی ناخواسته همه در فهرست ریسکها قرار دارند و باید بهدقت رصد شوند.
معیارهای ارزیابی احتمالاً شامل آزمونهای معیار استاندارد چشمپزشکی و عصبی خواهد بود: آزمایش دید حاد (دید دور و نزدیک)، میدان دید (perimetry)، تصاویر OCT یا «توپولوژی اپتیکال کوهزدایی»، ارزیابی ساختار عصب بینایی و در صورت نیاز تستهای الکتروفیزیولوژیک مانند ERG و VEP. همچنین بررسیهای ایمنیشناسی مانند آنتیبادیهای ضد وکتور یا نشانگرهای التهابی در سرم و مایع داخلچشمی انجام میشود تا نشانههای پاسخ ایمنی سیستمیک یا موضعی شناسایی شود.
در حیوانات سابقهای وجود دارد. در سال 2020، دیوید سینکلر (David Sinclair)، از بنیانگذاران Life Biosciences و استاد دانشگاه هاروارد، گزارش بازسازی بینایی در موشها با استفاده از استراتژی بازبرنامهریزی مشابه را منتشر کرد — نتیجهای که هم شور و هیجان و هم بررسی و انتقاد را برانگیخت. آن کار آزمایشگاهی نشان داد که بازبرنامهریزی جزئی میتواند توانایی بازسازی یا بهبود عملکرد نورونهای بینایی را افزایش دهد، اما انتقال این نتایج از موش به انسان مستلزم بررسیهای دقیقتر و زمانبر است.
این پروژه پس از اظهارنظرهای برخی شخصیتهای عمومی در فروم داووس نیز توجه تازهای جلب کرد؛ از جمله ایلان ماسک که ایده معکوسسازی پیری را «بسیار قابل تحقق» توصیف کرد، عبارتی که به جلب توجه رسانهها و سرمایهگذاران به سوی شرکت و حوزه گستردهتر بازبرنامهریزی سلولی کمک کرد. با این حال، متخصصان تاکید میکنند که اختلاف بین دستاوردهای آزمایشگاهی و کاربرد بالینی واقعی همچنان زیاد است و هرگونه پیشروی باید با رویکردی محافظهکارانه و مبتنی بر شواهد انجام شود.
اگر ER-100 ایمن شناخته شود و نشانههایی از بازگردانی عملکرد عصبی در چشم نشان دهد، پیامدها فراتر از درمان گلوکوم خواهد رفت. دانشمندان و سرمایهگذاران در حال تصویرسازی آیندهای هستند که در آن جوانسازی سلولی ممکن است برای بافتهای دیگر — و شاید حتی ارگانهای کامل — بهکار رود. رسیدن به آن روز تضمینشده نیست؛ اما موفقیت در یک ارگان کنترلشده مانند چشم میتواند گامی تعیینکننده به سوی کاربردهای گستردهتر انسانی باشد.
چشمانداز اخلاقی و نظارتی
نظارت مقرراتی سختگیرانه خواهد بود. هیئتهای بازبینی نهادی (IRB) و سازمان غذا و دارو (FDA) نیازمند پایش ایمنی دقیق و گزارشدهی شفاف هستند. اخلاقپژوهان اشاره میکنند که روشهایی که به دنبال معکوسسازی سن زیستی هستند پرسشهای اجتماعی و اخلاقی را به همراه دارند: چه کسانی به درمان دسترسی خواهند داشت، چگونه مزیت معنادار سنجیده میشود، و چه پیگیری طولانیمدتی برای شناسایی اثرات دیررس مورد نیاز است. علاوه بر این، موضوع عدالت در توزیع درمان، هزینهها و پیامدهای سلامت عمومی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
پژوهشگران بر احتیاط تاکید دارند. آزمایشهای فاز اولیه عموماً برای سنجش ایمنی طراحی میشوند و نه برای وعده تغییرات گسترده یا معجزهآسا. گزارشگیری شفاف، ثبت دادههای طولانیمدت و امکان بررسی مستقل نتایج توسط محققان دیگر از پیشنیازهای افزایش اعتماد عمومی و علمی است. همچنین مقررات مربوط به ژندرمانی، واردات و تولید وکتورهای ویروسی و استانداردهای GMP برای تولید بالینی همه نقشی حیاتی خواهند داشت.
از منظر حقوقی و اخلاقی، سوالاتی مانند رضایت آگاهانه (informed consent) در آزمایشهایی با پیامدهای احتمالی بلندمدت اهمیت ویژهای دارند. بیماران باید بهروشنی از ریسکهای بالقوه، مزایا و عدم قطعیتهای علمی مطلع شوند. علاوه بر این، برنامههای پیگیری طولانیمدت برای کشف عوارض دیررس احتمالی ضروری است؛ این پیگیریها ممکن است شامل بررسیهای سالانه چشمپزشکی، آزمایشهای خون و ارزیابیهای عصبی باشند.
دیدگاه کارشناسان
«این گام طبیعی بعدی برای فناوریای است که در آزمایشگاه پخته شده است»، دکتر لورا کین، پزشک حوزه بازساختی و مدرس در یک دانشگاه تحقیقاتی بزرگ، میگوید. «انتخاب چشم محافظهکارانه و هوشمندانه است. این اجازه میدهد تا دانشمندان بازجوانسازی زیستی را در یک سامانه محدود ارزیابی کنند که نتایج عملکردی — مانند بینایی — قابل اندازهگیری و فوری است.» صدای او آرام و مطمئن است. او اضافه میکند: «باید حوادث ایمنی مانند واکنشهای ایمنی و فعالیتهای خارجهدف (off-target) را رصد کنیم، اما اگر در اینجا پرونده ایمنی پاکی ثبت شود، این یک نقطه عطف برای پژوهش ترجمهای در زمینه پیری خواهد بود.»
هنوز پرسشهای زیادی بیپاسخ ماندهاند. جدول زمانی به نحوه پاسخ بیماران و اینکه آیا پژوهشگران مستقل میتوانند نتایج را تکرار کنند بستگی خواهد داشت. اما یک واقعیت روشن است: بازبرنامهریزی سلولی از نظریه و مطالعات روی موشها به مرحله آزمایش انسانی رسیده است و با این تغییر، مجموعهای از سوالات علمی، اخلاقی و تجاری پدیدار شده که آینده پزشکی و پژوهشهای پیری را شکل خواهند داد.
در سطح فنی، تعیین شاخصهای زیستی (biomarkers) که بتوانند سن بیولوژیک سلولی یا بهبود عملکرد عصبی را نشان دهند نیز یکی از چالشهای تحقیقاتی پیشرو است. استفاده از نشانگرهای اپیژنتیک، پروفایلهای بیان ژنی، یا بیومارکرهای التهابی ممکن است به مشخص کردن اثربخشی روش کمک کند، اما همزمان نیازمند استانداردسازی و توافق بین پژوهشگران است.
در نهایت، اگر نتایج مثبت و تکرارپذیر باشند، گامهای بعدی شامل افزایش اندازه نمونهها، تعیین مؤثرترین دُز و دوره القا، و ارزیابی کاربرد در مراحل زودتر بیماری یا دیگر اختلالات عصبی چشم خواهد بود. تا آن زمان، ER-100 یک مطالعه مهم و مراقبتشده است که میتواند مسیر آینده جوانسازی سلولی بالینی را روشنتر سازد.
منبع: smarti
نظرات
نووا_ای
من یه دوست با گلوکوم داشتم، درمانای فعلی خیلی محدوده؛ اگر این ایمن باشه کلی دلگرم میشیم. اما شفافیت، پیگیری طولانی شرطه
بیونیکس
تحلیل نسبتاً متوازنی بود، نکات ایمنی و نیاز به پیگیری طولانیمدت خوب اشاره شده. منتظر دادههای بالینی میمونم
کوینپایلوت
این قضیه خیلی بزرگ شنیده میشه، اما آیا واقعا قابل تکرار تو انسانه؟ کدوم وکتور استفاده میکنن؟
دیتاپالس
واو، واقعاً هیجانانگیزه... ولی ترس از عوارض بلندمدت هست، چشم انتخاب منطقیه، امیدوارم با احتیاط جلو برن
ارسال نظر