اونکالو؛ نخستین مخزن دائمی سوخت هسته ای مصرف شده فنلاند

آسانسوری روی عدد ۴۳۳ تقه‌ای می‌زند. درها کنار می‌روند و شکافی تراش‌خورده از نور، تونلی را آشکار می‌کند که قرار است برخی از خطرناک‌ترین میراث‌های به‌جامانده از بشر را در خود نگه دارد. نامش اونکالو است، در زبان فنلاندی به معنای «غار»، اما بیشتر شبیه گاوصندوقی است که در دل زمان بریده شده؛ سازه‌ای تراشیده از سنگ‌بستر ۱.۹ میلیارد ساله در ساحل غربی این کشور.

این سایت در اورایوکی، در جنوب غربی فنلاند، آماده است تا به نخستین مخزن ژئولوژیکی عمیق و دائمی سوخت هسته‌ای مصرف‌شده در جهان تبدیل شود. ساخت آن در سال ۲۰۰۴ آغاز شد. امروز مجموعه‌ای از رمپ‌ها، شفت‌ها و تونل‌های دفع تقریبا برای دریافت نخستین محموله‌ها آماده است و فقط به چراغ سبز نهایی نهاد ناظر نیاز دارد؛ مجوزی که قرار است در ماه ژوئن از سوی سازمان ایمنی پرتوی و هسته‌ای فنلاند صادر شود.

چرا باید تا این عمق رفت؟ طرح ساده و سرسختانه است: جدا کردن سوخت با پرتوزایی بالا در جایی که زمین‌شناسی، موانع مهندسی‌شده و گذر زمان در کنار هم مانع بازگشت مواد رادیواکتیو به سطح زمین شوند. مجموعه‌های سوخت مصرف‌شده درون کپسول‌های مسی مهر و موم می‌شوند، به درون حفره‌هایی که در تونل‌ها حفاری شده‌اند پایین برده می‌شوند و با رس بنتونیت احاطه خواهند شد. پس از پر شدن، هر گالری دفع ۳۰۰ متری با یک درپوش بتن مسلح بسته می‌شود. هدف اعلام‌شده جسورانه است: محصورسازی ایمن برای دست‌کم ۱۰۰ هزار سال.

ظرفیت در این پروژه اهمیت زیادی دارد. اونکالو برای نگهداری حدود ۶۵۰۰ تن اورانیوم طراحی شده است؛ عمدتا سوخت مصرف‌شده پنج راکتور فنلاند، با محوریت نیروگاه اولکیلوتو در ساحل بالتیک. پیش از دفن، مجموعه‌های سوخت در استخرهای سایت موقت خنک می‌شوند. بهره‌برداران انتظار دارند بسته به تصمیم‌های نهایی صدور مجوز، جای‌گذاری کپسول‌ها را یا در اواخر امسال یا اوایل سال آینده آغاز کنند.

مهندسان و دانشمندانی که پشت این پروژه ایستاده‌اند، درباره مقیاس‌های زمانی‌ای حرف می‌زنند که سیاست امروز را گذرا و کوتاه جلوه می‌دهد. یکی از شیمی‌دانان پروژه می‌گوید: «این پسماند برای ده‌ها هزار سال به شکل خطرناکی رادیواکتیو خواهد بود» و توضیح می‌دهد که تا حدود ۱۰۰ هزار سال دیگر، سطح پرتوزایی آن به نزدیکی سطح سنگ معدن اورانیوم اولیه کاهش می‌یابد. با این حال، ملاحظات فنی دیگری همچنان باقی است. خوردگی مس، پایداری آب‌بندهای بنتونیتی و احتمال تنش لرزه‌ای در دوره‌های یخبندان آینده، مهم‌ترین نگرانی‌های بلندمدتی هستند که دهه‌ها مطالعه و مدل‌سازی را پیش برده‌اند.

ارزیابی‌های ریسک تا آینده‌ای بسیار دور امتداد یافته‌اند؛ در برخی تحلیل‌ها حتی تا یک میلیون سال. به گفته نهادهای ناظر، ۱۰ هزار سال نخست دوره‌ای حیاتی است، زیرا باید کپسول‌ها سالم بمانند تا شدیدترین پرتوزایی فروکش کند. فرض‌ها محافظه‌کارانه‌اند و بارها آزموده شده‌اند: تغییرات شیمی آب‌های زیرزمینی، رفتار شکستگی‌های سنگ و حتی سناریوهای فرضی ورود انسان، همگی در شبیه‌سازی‌ها بررسی شده‌اند.

ساخت اونکالو حدود یک میلیارد یورو هزینه داشته است؛ رقمی که هم پیچیدگی فنی پروژه و هم صبر سیاسی لازم برای آن را نشان می‌دهد. رویکرد فنلاند با برخی کشورها تفاوت دارد؛ کشورهایی که برنامه‌های ساخت مخازن زیرزمینی در آنها اعتراضات شدید عمومی برانگیخته است. در سطح محلی، مخالفت‌ها در ابتدا وجود داشت، اما اعتماد به ارزیابی‌های مستقل سازمان ایمنی پرتوی و هسته‌ای فنلاند و برنامه‌ریزی بلندمدت کمک کرده است این پروژه در جامعه فنلاند پذیرش گسترده‌تری پیدا کند.

همه قانع نشده‌اند. گروه‌های حفاظت از محیط زیست یادآوری می‌کنند که هیچ نهاد انسانی نمی‌تواند ایمنی را در مقیاس‌های زمانی زمین‌شناختی تضمین کند و بر ادامه نظارت دقیق و شفافیت پافشاری دارند. در همین حال، قانون ملی الزام می‌کند پسماند هسته‌ای فنلاند در داخل همین کشور نگهداری شود؛ تغییری در سیاست‌گذاری که پس از صادرات قبلی سوخت مصرف‌شده پیش از سال ۱۹۹۴ رخ داد.

اونکالو همچنین در نقطه تلاقی انتخاب‌های آینده قرار دارد. فنلاند در حال بررسی افزایش ظرفیت انرژی هسته‌ای، از جمله راکتورهای کوچک ماژولار است و قانون‌گذاران در نهایت باید تصمیم بگیرند پسماند هر راکتور جدید چگونه مدیریت شود. فعلا تمرکز بر تکمیل یکی از مهم‌ترین پروژه‌های مهندسی دوران ماست: قرار دادن پسماندهای به‌جامانده در مخزنی که نه برای راحتی، بلکه برای دوام طراحی شده است.

فروتنی عجیبی در این طرح هست؛ امیدی به اینکه رس، مس و گرانیت بتوانند از امپراتوری‌ها بیشتر دوام بیاورند. این پروژه از ما می‌خواهد به جای چرخه‌های انتخاباتی، در مقیاس دوره‌های زمین‌شناختی فکر کنیم و مسئولیت موادی را بپذیریم که خطرشان بسیار بیش از سازندگانشان عمر می‌کند. نخستین کپسول‌ها تقریبا آماده‌اند. تونل آماده دریافت آنهاست. آنچه پس از این می‌آید، نه با سال‌ها، بلکه با هزاره‌ها سنجیده خواهد شد.