نقش یک باکتری روده در بازگشت وزن پس از رژیم لاغری سخت

نبرد با عدد روی ترازو را می‌برید. اما کمی بعد، جنگ آرام‌آرام از سر گرفته می‌شود. چرا کیلوهای از دست‌رفته، با وجود نیت خوب و تلاش جدی، این‌قدر زیاد برمی‌گردند؟ دانشمندان پاسخ را بیشتر در زیست‌شناسی بدن می‌بینند، نه در سرزنش افراد.

یک کارآزمایی بالینی تازه، توجه‌ها را به یک باکتری روده به نام آکرمانسیا موسینیفیلا جلب کرده است؛ میکروبی که شاید بتواند سرعت بازگشت وزن پس از کاهش وزن ناشی از رژیم لاغری را کم کند. این گونه در لایه مخاطی روده زندگی می‌کند، از موسین تغذیه می‌کند و به حفظ سد روده و تعادل متابولیک کمک می‌کند. آیا میکروبی که در همین لایه لغزنده و کمتر دیده‌شده زندگی می‌کند، می‌تواند بخشی از پاسخ باشد؟

در این مطالعه، ۹۰ بزرگسال دارای اضافه‌وزن یا چاقی شرکت کردند. ابتدا یک مرحله هشت‌هفته‌ای سخت با انرژی بسیار کم اجرا شد: سوپ‌ها و شیک‌های جایگزین وعده غذایی که در مجموع حدود ۸۰۰ تا ۹۰۰ کالری در روز فراهم می‌کردند. افرادی که دست‌کم ۸ درصد از وزن بدن خود را از دست دادند، سپس وارد مرحله نگهداری وزن شدند. شرکت‌کنندگان به‌صورت تصادفی در دو گروه قرار گرفتند؛ یک گروه دارونما دریافت کرد و گروه دیگر به مدت ۲۴ هفته روزانه مکملی حاوی آکرمانسیا موسینیفیلا پاستوریزه مصرف کرد، در حالی که آزاد بودند رژیم غذایی سالم و هماهنگ با دستورالعمل‌های ملی را دنبال کنند.

پاستوریزه، نه زنده. این نکته مهم است. تیمار حرارتی باکتری را از بین می‌برد، اما مولکول‌های دیواره سلولی و اجزای دیگر آن را باقی می‌گذارد؛ اجزایی که می‌توانند با بدن میزبان برهم‌کنش داشته باشند. پژوهش‌های پیشین نشان داده‌اند که گاهی فواید به‌اصطلاح پروبیوتیک‌ها، نه از خود میکروب‌های زنده، بلکه از همین اجزا می‌آید. در این کارآزمایی، پاستوریزه‌کردن حتی ممکن است اثرات این میکروب را پررنگ‌تر کرده باشد.

نتیجه اصلی چشمگیر اما واقع‌بینانه بود. افرادی که مکمل را مصرف کردند، در دوره پیگیری به‌طور میانگین حدود ۱٫۲ کیلوگرم وزن اضافه کردند، در حالی که این رقم در گروه دارونما حدود ۳٫۲ کیلوگرم بود. بنابراین این میکروب سرعت بازگشت وزن را کاهش داد، اما آن را متوقف نکرد. همچنین نشانه‌هایی از بهبود در شاخص‌های قلبی‌متابولیک دیده شد، به‌ویژه حساسیت بهتر به انسولین در میان افرادی که مکمل دریافت کرده بودند.

زمینه ماجرا بسیار تعیین‌کننده است. میکروبیوم روده انسان یک زیست‌بوم بزرگ و پیوسته در حال تغییر است که از رژیم غذایی، خواب، داروها، ورزش و عوامل بی‌شمار دیگر اثر می‌پذیرد. میکروبیوم افراد تفاوت‌های چشمگیری با هم دارد و همین تفاوت‌ها ممکن است مشخص کند چه کسی از یک مداخله خاص سود می‌برد. در این مطالعه، شرکت‌کنندگانی که در آغاز سطح پایین‌تری از آکرمانسیا داشتند، ظاهرا سود متابولیک بیشتری بردند؛ نکته‌ای که به پاسخ‌های شخصی‌سازی‌شده اشاره دارد، نه اثری یکسان برای همه.

با این حال، محدودیت‌ها باید شور و هیجان را کنترل کنند. این کارآزمایی نسبتا کوچک بود و شرکت‌کنندگان فقط شش ماه پس از کاهش وزن اولیه پیگیری شدند. درمان مبتنی بر میکروبیوم در کنار حمایت تغذیه‌ای قابل توجهی انجام شد، از جمله مرحله جایگزین وعده غذایی و مراقبت مستمر متخصص تغذیه؛ بنابراین مکمل به‌تنهایی آزمایش نشد. چند نفر از نویسندگان نیز ارتباط‌هایی با شرکت تولیدکننده مکمل اعلام کردند؛ موضوعی رایج در پژوهش‌های کاربردی، اما عاملی که ضرورت تکرار مستقل نتایج را بیشتر می‌کند.

با این وجود، یافته‌ها به مجموعه رو به رشدی از شواهد اضافه می‌شوند که میکروبیوم را در مرکز تنظیم متابولیسم قرار می‌دهد. ما از قبل می‌دانیم وقتی افراد وزن کم می‌کنند، بدن یک ضدحمله زیستی آغاز می‌کند: اشتها افزایش می‌یابد، مصرف انرژی کاهش پیدا می‌کند و هورمون‌ها تغییر می‌کنند. به همین دلیل بسیاری از افراد حتی پس از رژیم‌های موفق یا دوره‌های کوتاه مصرف داروهای جی‌ال‌پی ۱ دوباره وزن اضافه می‌کنند. میکروب‌ها ممکن است یکی از اجزای سامانه بازخوردی باشند که وزن را دوباره به سمت بالا هل می‌دهد.

در ادامه، پرسش‌های عملی مطرح می‌شود. آیا می‌توانیم بدون خرید مکمل، آکرمانسیا را افزایش دهیم؟ احتمالا بله. رژیم غذایی محیط روده را شکل می‌دهد. فیبرهای پری‌بیوتیک که باکتری‌های مفید را تغذیه می‌کنند، در غذاهایی مانند پیاز، سیر، تره‌فرنگی، مارچوبه و بسیاری از غلات کامل یافت می‌شوند. غذاهای گیاهی سرشار از پلی‌فنول، از جمله انواع توت و انگور، نیز به نظر می‌رسد رشد میکروب‌های سودمند را تقویت کنند. به بیان دیگر، توصیه قدیمی مصرف غذاهای گیاهی کامل همچنان معتبر است، با این تفاوت که اکنون یک زاویه میکروبی هم به آن اضافه شده است.

پژوهشگران کنجکاو هستند، اما محتاط می‌مانند. به کارآزمایی‌های بیشتر و بزرگ‌تر نیاز است تا مشخص شود آیا این اثر در بلندمدت پایدار می‌ماند، چه کسانی بیشترین سود را می‌برند و چنین مداخلاتی چگونه می‌توانند به‌طور ایمن با تغییر سبک زندگی و داروها ترکیب شوند. فعلا این ایده که یک باکتری ساده ساکن مخاط روده شاید به حفظ کاهش وزن کمک کند، یادآور روشنی است از اینکه بدن ما یک زیست‌بوم است و کوچک‌ترین ساکنان آن می‌توانند بر پیامدهای بزرگ اثر بگذارند.