کوه های یخی چگونه کف اقیانوس عمیق را دگرگون می کنند

کوه‌های یخی دیگر فقط نماد ذوب شدن قطب‌ها نیستند. آن‌ها معماران خاموش کف اقیانوس‌اند. با فروپاشی یخچال‌های گرینلند، بلوک‌های عظیم یخ محموله‌ای را با خود حمل می‌کنند که کمتر به چشم می‌آید: سنگ، شن و گل‌ولای؛ موادی که سرانجام چهره بستر عمیق دریا را تغییر می‌دهند.

پژوهشگران دانشگاه فنی دانمارک در مطالعه‌ای که در مجله نیچر منتشر شده، نشان داده‌اند شمار کوه‌های یخی سرگردان در تنگه فرام، میان شمال‌شرق گرینلند و سوالبارد، از سال ۲۰۰۰ تاکنون تقریبا چهار برابر شده است. این افزایش مستقیما با شتاب گرفتن از دست رفتن یخچال‌های گرینلند مرتبط است. زایش یخچالی بیشتر یعنی کوه یخی بیشتر. کوه‌های یخی بیشتر نیز به معنای رها شدن مواد بیشتر در فاصله‌ای دور از ساحل است، زمانی که این توده‌های یخی ذوب می‌شوند و مواد درون آن‌ها به اعماق فرو می‌افتند.

کوه‌های یخی چگونه کف دریا را مهندسی می‌کنند

وقتی یک یخچال زایش می‌کند، فقط یک کوه یخی به اقیانوس اضافه نمی‌شود. قطعاتی از سنگ بستر و رسوبات درشت‌دانه درون یخ محبوس می‌شوند. این سنگ‌ها که با جریان‌های دریایی جابه‌جا می‌شوند، می‌توانند صدها کیلومتر سفر کنند تا زمانی که یخ نگهدارنده آن‌ها ذوب شود. سپس قطعات سنگین‌تر به ژرفای دریا سقوط می‌کنند و لکه‌هایی از بستر سخت را در محیطی ایجاد می‌کنند که در حالت عادی نرم و گل‌آلود است. این تغییر در نوع بستر می‌تواند برای حیات کف دریا بسیار چشمگیر باشد: جاندارانی که به سطح‌های سخت نیاز دارند، مانند مرجان‌های آب سرد، اسفنج‌ها و بی‌مهرگان چسبیده به بستر، زیستگاه‌های تازه‌ای برای استقرار پیدا می‌کنند.

پژوهشگران نوشتند: «نتایج ما نشان‌دهنده پیوندی مستقیم و اقلیم‌محور میان تغییر یخچال‌ها در سطح، افزایش تردد کوه‌های یخی و بیشتر شدن دسترسی به زیستگاه‌های بستر سخت در کف عمیق دریاست.» شفقات عباس خان، یکی از نویسندگان همکار مقاله، بر گستره این فرایند تاکید کرد: «وقتی یخ گرینلند ذوب می‌شود، سطح دریا بالا می‌آید. اما همچنین می‌بینیم که این تغییرات بر سراسر شمالگان اثر می‌گذارد.»

پژوهشگرانی که در شمالگان کار می‌کنند، سازوکار تازه‌ای را شناسایی کرده‌اند که از طریق آن ذوب شدن یخچال‌ها بر اکوسیستم‌های اقیانوسی اثر می‌گذارد. کوه‌های یخی جداشده از یخچال‌ها سنگ و رسوب را به کف دریای عمیق منتقل می‌کنند؛ جایی که سنگ‌های درشت‌تر می‌توانند برای حیات دریایی زیستگاه فراهم کنند.

این مطالعه همچنین به‌طور کمی نشان داد که خوشه‌بندی کوه‌های یخی چگونه در حال تغییر است. گروه‌هایی از کوه‌های یخی که از گرینلند و شمالگان روسیه سرچشمه می‌گیرند و بیش از پنج کوه یخی منفرد را در بر دارند، رایج‌تر شده‌اند و از سال ۲۰۰۰ تاکنون با نرخی حدود ۴.۵ درصد در هر دهه افزایش یافته‌اند. خوشه‌های بزرگ‌تر و پرشمارتر کوه‌های یخی، احتمال تغییر گسترده بستر دریا را در پهنه‌های وسیع‌تر بالا می‌برند.

کار میدانی روی یخ‌شکن پژوهشی آلمانی پولارشتِرن، در سفر اکتشافی PS149 در ژوئیه ۲۰۲۵، شواهد مستقیم و میدانی ارائه کرد. دانشمندان طناب‌ها و ابزارهای نمونه‌برداری را پایین فرستادند تا از مناطقی زیر کوه‌های یخی در حال ذوب، نمونه‌های رسوبی و زیستی جمع‌آوری کنند. در یکی از تصاویر چشمگیر، یک برکه ذوب‌شده در پایه یک کوه یخی دیده می‌شود که به دلیل رسوبات محبوس در یخ به رنگ قهوه‌ای درآمده و از حضور مواد جابه‌جاشده خبر می‌دهد.

پژوهشگران در جریان سفری اکتشافی با یخ‌شکن پژوهشی پولارشتِرن، در ژوئیه ۲۰۲۵ و سفر PS149، با استفاده از طناب نمونه‌برداری می‌کنند. در پایه این کوه یخی که در یخ دریایی شمالگان گرفتار شده، یک برکه ذوب‌شده شکل گرفته و رسوبات موجود در یخ، آن را به رنگ قهوه‌ای درآورده‌اند. 

پیامدهای عملی این پدیده فراتر از بوم‌شناسی است. با باز شدن مسیرهای دریایی شمالگان در پی گرم شدن اقلیم، کشتیرانی فراقطبی بیش از گذشته در معرض کوه‌های یخی سرگردان قرار می‌گیرد. الگوی در حال تغییر پراکنش کوه‌های یخی، نگرانی‌هایی جدی برای ایمنی ناوبری، عملیات مرتبط با منابع طبیعی و برنامه‌ریزی جست‌وجو و نجات ایجاد می‌کند.

دانشمندان هشدار می‌دهند که این فرایندها به یکدیگر پیوسته‌اند: از دست رفتن یخچال‌ها بر اثر تغییرات اقلیمی، افزایش انتقال مواد سخت به اعماق اقیانوس توسط کوه‌های یخی و اثرات زنجیره‌ای بر تنوع زیستی و فعالیت‌های انسانی. شمالگان اندک‌اندک به دست همان بلوک‌های یخی بازساخته می‌شود که زمانی به نظر می‌رسید آن‌ها را در خود انباشته و پنهان کرده است.