قند خون بالا چگونه سرعت پیری مغز را بیشتر می کند

یک اندازه‌گیری معمولی قند خون ممکن است چیزی فراتر از خطر ابتلا به دیابت را نشان دهد؛ این عدد می‌تواند سرنخی از سرعت پیر شدن مغز شما باشد. یک مطالعه تازه و گسترده نشان می‌دهد که افزایش حتی ملایم قند خون، به‌طور نامحسوس روند افت ساختاری و عملکردی مغز را سرعت می‌بخشد.

پژوهشگران دانشگاه جیلین و دانشگاه پزشکی چین، مدلی مبتنی بر هوش مصنوعی ساختند که «سن مغز» افراد را از روی اسکن‌های تصویربرداری مغزی برآورد می‌کند. این الگوریتم الگوها را از حدود ۴۰۰۰ مغز سالم آموخت و سپس روی نزدیک به ۳۷۵۰۰ شرکت‌کننده در بیوبانک بریتانیا اجرا شد تا شکاف سن مغز هر فرد محاسبه شود؛ یعنی تفاوت میان سن تقویمی و سنی که زیست‌شناسی مغز نشان می‌دهد. هرچه این شکاف بزرگ‌تر باشد، به نظر می‌رسد مغز سریع‌تر پیر شده است.

مرحله بعدی بررسی شیمی بدن بود. این گروه پژوهشی ۱۶۸ متابولیت خون را در حدود ۲۲۰۰۰ شرکت‌کننده اندازه‌گیری کرد و دریافت که ۸۹ مورد از این ترکیبات با افزایش شکاف سن مغز ارتباط دارند. بسیاری از آن‌ها چهره‌های آشنایی بودند: گروه‌های مختلف لیپوپروتئین‌های کم‌چگالی و بسیار کم‌چگالی، که اغلب با عنوان «کلسترول بد» شناخته می‌شوند، و همچنین برخی لیپوپروتئین‌های پرچگالی با پیری سریع‌تر مغز ارتباط نشان دادند.

اما سه نشانگر بیش از بقیه برجسته بودند: گلوکز، لاکتات و گلیک‌ای. گلیک‌ای یک سیگنال ترکیبی از التهاب خفیف و فراگیر در بدن است که پیش‌تر نیز در خطر بیماری‌های قلبی عروقی نقش داشته است. لاکتات زمانی افزایش می‌یابد که بافت‌ها با کمبود اکسیژن روبه‌رو باشند؛ در مغز، این وضعیت نشانه‌ای از فشار متابولیک است. و گلوکز، همان قند ساده‌ای که سوخت سلول‌ها را فراهم می‌کند، به‌عنوان مهم‌ترین عامل احتمالی خود را نشان داد.

همبستگی به‌تنهایی می‌تواند گمراه‌کننده باشد. به همین دلیل پژوهشگران از تصادفی‌سازی مندلی کمک گرفتند؛ روشی ژنتیکی که از تفاوت‌های طبیعی ژن‌ها به‌عنوان ابزاری برای بررسی رابطه علت و معلولی استفاده می‌کند. شواهد ژنتیکی مسیر روشنی را نشان داد: سطح بالاتر گلوکز در گردش خون احتمالا فقط با افزایش شکاف سن مغز همراه نیست، بلکه در ایجاد آن نیز نقش دارد. به زبان ساده، قند خون بالا ظاهرا مغز را وادار می‌کند از نظر زیستی سریع‌تر از آنچه تقویم نشان می‌دهد پیر شود.

این پیری زیستی چه شکلی دارد؟ در آزمون‌های شناختی، افرادی که گلوکز بالاتری داشتند عملکرد ضعیف‌تری نشان دادند. عملکرد حرکتی آن‌ها نیز کاهش یافت. سنجش‌های روان‌شناختی نشانه‌های بیشتری از افسردگی و اضطراب را آشکار کرد. در اسکن‌های مغزی نیز غلظت بالاتر گلوکز با کاهش حجم مغز در حدود ۸۰ ناحیه متمایز ارتباط داشت؛ نواحی‌ای که قشر مغز، ساختارهای زیرقشری و مخچه را دربر می‌گرفتند و برای حافظه، حرکت و تنظیم هیجان اهمیت اساسی دارند.

آیا این یافته‌ها غافلگیرکننده است؟ نه چندان. مطالعات پیشین دیابت و پیش‌دیابت را با افت شناختی و زوال عقل مرتبط دانسته‌اند. آنچه این پژوهش اضافه می‌کند، مقیاس بزرگ و دقت بیشتر است: این مطالعه اثر انگشت‌های متابولیک رایج را به یک شاخص قابل اندازه‌گیری از سن مغز پیوند می‌دهد و سپس با داده‌های ژنتیکی، احتمال رابطه علت و معلولی را تقویت می‌کند. می‌توان آن را مانند آشکار شدن یک اهرم متابولیک برای پیری مغز دانست؛ اهرمی که ممکن است سبک زندگی و محیط بتوانند آن را تغییر دهند.

پس افراد چه کاری می‌توانند انجام دهند؟ این مطالعه بر یک پیام کاربردی تاکید می‌کند: سوخت‌وساز گلوکز یکی از مسیرهای قابل اصلاح مرتبط با پیری مغز است. فعالیت بدنی منظم، حفظ وزن سالم و رژیم‌هایی که قند خون را پایدار نگه می‌دارند، مانند الگوهای غذایی شبیه رژیم مدیترانه‌ای سرشار از سبزیجات، غلات کامل، چربی‌های سالم و پروتئین کم‌چرب، می‌توانند جهش‌های قند خون را کاهش دهند و سلامت متابولیک را بهبود بخشند. تغییرات کوچک اما پایدار که از میانسالی آغاز می‌شوند، ممکن است ساختار و عملکرد مغز را برای دهه‌های بعد حفظ کنند.

کنترل قند خون در میانسالی یکی از روشن‌ترین و عملی‌ترین راه‌ها برای کند کردن پیری زیستی مغز است.

تحلیل کامل این پژوهش در نشریه روان‌پزشکی مولکولی منتشر شده است. اگر یک عدد آزمایشگاهی ساده بتواند بخشی از خط زمانی زیستی مغز شما را بازنویسی کند، پرسش درباره شیوه مدیریت سوخت بدن و التهاب در طول زندگی، ناگهان از یک بحث صرفا دانشگاهی به موضوعی فوری و مهم تبدیل می‌شود.