هوش مصنوعی و بحران رو به رشد زباله های الکترونیکی

یک محوطه بارگیری را تصور کنید که نه با جعبه‌ها، بلکه با سرورهای ازکارافتاده انباشته شده است؛ اقیانوسی از فلز، پلاستیک و بردهای مدار که در انتظار آینده‌ای هستند که شاید هرگز از راه نرسد. این همان تصویری است که گزارش شبکه اقدام بازل پیش چشم ما می‌گذارد: گسترش سریع زیرساخت‌های هوش مصنوعی می‌تواند در دهه آینده میلیون‌ها تن زباله الکترونیکی تولید کند.

تحلیل شبکه اقدام بازل پیش‌بینی می‌کند ظرفیت مراکز داده هوش مصنوعی تا سال ۲۰۳۰ ممکن است به حدود ۲۱۹ گیگاوات برسد و زیرساخت لازم برای پشتیبانی از این رشد، سالانه بین ۸.۶ تا ۱۳.۱ میلیون تن پسماند الکترونیکی ایجاد کند. این گروه برآورد کاری خود را بر این مبنا قرار داده که هر گیگاوات ظرفیت، معادل حدود ۷۰ هزار تن تجهیزات الکترونیکی دورریخته‌شده است. وقتی این عدد در مقیاس بزرگ‌تر محاسبه شود، نتیجه به شکلی ملموس و نگران‌کننده خود را نشان می‌دهد؛ آن‌قدر سخت‌افزار که می‌تواند میلیون‌ها کانتینر حمل‌ونقل را پر کند.

جیم پاکت، مدیر اجرایی شبکه اقدام بازل، هشدار می‌دهد که اشتهای روزافزون هوش مصنوعی باعث می‌شود بسیاری از دستگاه‌های موجود، خیلی زودتر از زمانی که برای بازنشستگی آن‌ها طراحی شده بود، منسوخ شوند. برآورد بلندمدت این سازمان تصویری تیره‌تر ترسیم می‌کند: تا سال ۲۰۵۰ جهان ممکن است سالانه حدود ۲۱۱ میلیون تن زباله الکترونیکی تولید کند، یعنی تقریبا سه برابر سطح کنونی، و ۱۵ تا ۲۰ درصد این افزایش به سامانه‌های هوش مصنوعی و اثرات زنجیره‌ای آن‌ها مرتبط باشد.

شبکه اقدام بازل فقط واحدهای پردازش گرافیکی و سرورها را محاسبه نکرده است. این گزارش آگاهانه کل زنجیره زیرساخت را در نظر می‌گیرد: واحدهای توزیع برق، سامانه‌های خنک‌کننده، منبع تغذیه بدون وقفه، تجهیزات شبکه و حتی لوازم الکترونیکی مصرفی که ممکن است به دلیل تغییرات ناشی از هوش مصنوعی زودتر از موعد جایگزین شوند. این تیم این پیامد گسترده را «سرریز زباله هوش مصنوعی» می‌نامد؛ زنجیره‌ای از پیامدها که بسیار فراتر از مراکز داده می‌رود و به زیرساخت مخابراتی و دستگاه‌های شخصی نیز می‌رسد.

یکی از فرض‌های کلیدی گزارش، گردش سریع سخت‌افزار است. بسیاری از سامانه‌های پشتیبان هوش مصنوعی هر دو تا پنج سال یک‌بار تعویض می‌شوند، نه به این دلیل که خراب شده‌اند، بلکه چون نیازهای تازه عملکردی، بهبود بهره‌وری انرژی و ارتقاهای رقابتی، تجهیزات قدیمی‌تر را از دور خارج می‌کند. این واحدها به‌ندرت برای تعمیر بلندمدت یا استفاده دوباره مهندسی شده‌اند. نتیجه، چرخه‌ای درونی از تعویض مداوم است که جریان‌های جهانی پسماند را تغذیه می‌کند.

پیامدهای زیست‌محیطی این روند انتزاعی نیست. تجهیزات الکترونیکی می‌توانند حاوی فلزات سمی و ترکیبات خطرناک باشند. با این حال، امروز کمتر از یک‌چهارم حدود ۶۸.۳ میلیون تن زباله الکترونیکی تولیدشده در سال وارد مسیرهای رسمی بازیافت می‌شود. باقی آن اغلب به اقتصادهای غیررسمی راه پیدا می‌کند؛ جایی که سوزاندن، حمام‌های اسیدی و جداسازی کنترل‌نشده، آلاینده‌ها را وارد هوا، خاک و آب می‌کند و جوامع آسیب‌پذیر، از جمله کودکان، را مستقیما در معرض خطر قرار می‌دهد.

این ماجرا از نظر اقتصادی نیز چهره‌ای ناخوشایند دارد. فلزات گران‌بهای موجود در بردها و کابل‌های دورریخته‌شده، انگیزه قاچاق غیرقانونی و بازیافت ناایمن را تقویت می‌کند. کشورهای ثروتمند همچنان پسماندهای خطرناک را به کشورهای فقیرتر صادر می‌کنند؛ رویه‌ای که کنوانسیون بازل قصد دارد آن را محدود کند. نکته قابل توجه این است که ایالات متحده هنوز به‌طور کامل به این سازوکار نپیوسته و بازرسی‌ها همچنان نشان می‌دهد کشورهای صنعتی زباله الکترونیکی را به خارج می‌فرستند تا نیروی کار ارزان‌تر، خارج از نظام‌های نظارتی، ارزش باقی‌مانده آن را استخراج کند.

طراحی برای تعمیر، استفاده دوباره و بازیافت مسئولانه دیگر نباید به تعویق بیفتد.

اکنون چه باید کرد؟ پیام گزارش روشن و بی‌پرده است: دولت‌ها و شرکت‌های فناوری باید پیش از آنکه گسترش هوش مصنوعی بحران پسماند الکترونیکی را بسیار وخیم‌تر کند، اقدام کنند. این اقدام یعنی سیاست‌گذاری برای الزام طراحی چرخه‌ای، مسئولیت‌پذیری گسترده تولیدکننده، استانداردهای واقعی تعمیرپذیری و سرمایه‌گذاری در ظرفیت بازیافت رسمی، ایمن و قابل نظارت در مناطقی که امروز بار این بحران را به شکل غیررسمی به دوش می‌کشند.

هوش مصنوعی نوید پیشرفت‌های قدرتمندی را می‌دهد. اما اگر برنامه‌ریزی، مقررات‌گذاری و رویه‌های صنعت به‌موقع تغییر نکنند، همین فناوری می‌تواند جریان زباله‌ای را که همین حالا نیز از کنترل خارج شده است، تشدید کند و دستگاه‌ها، همراه با میراث سمی آن‌ها، به جوامع آسیب‌پذیر سرازیر شوند.