هوش مصنوعی زنده چگونه بینایی یک بیمار مغزی را نجات داد

او هنگام پیاده‌روی ناگهان از حال رفت. یک تشنج. سپس تاری آهسته و خزنده‌ای که از حاشیه‌های میدان دیدش شروع شد. برای ریس هیبرت ۴۸ ساله از بدفوردشر، تشخیصی که پس از آن مطرح شد شبیه یک شمارش معکوس بود: تومور مغزی‌ای که به ساختارهای کنترل‌کننده بینایی فشار می‌آورد.

هیبرت در برابر خطر از دست دادن دائمی بینایی، پذیرفت وارد یک مطالعه بالینی شود؛ مطالعه‌ای که قرار بود نوع تازه‌ای از دستیار را به اتاق عمل بیاورد، نه یک انسان، بلکه هوش مصنوعی آموزش‌دیده‌ای که می‌توانست آنچه جراح در لحظه می‌بیند تفسیر کند. این عمل که اواخر سال ۲۰۲۴ در بیمارستان ملی مغز و اعصاب و جراحی مغز و اعصاب، بخشی از بیمارستان‌های کالج دانشگاهی لندن، انجام شد، به باور متخصصان نخستین موردی است که در آن تحلیل زنده هوش مصنوعی برای هدایت برداشتن تومور در جراحی مغز و اعصاب به کار رفت.

پس در اتاق عمل چه چیزی تغییر کرد؟ این سامانه را مانند یک جفت چشم دوم تصور کنید که هرگز خسته نمی‌شود. به جای آنکه فقط پیش از عمل اسکن‌ها بررسی شوند، هوش مصنوعی هم‌زمان با پیشرفت جراحی، تصویر ویدئویی زنده جراح را پایش می‌کرد. این سامانه ساختارهای حیاتی را مشخص می‌کرد و نواحی‌ای را برجسته می‌ساخت که حتی کوچک‌ترین لغزش در آنها می‌توانست به اعصاب بینایی آسیب بزند. هدف ساده اما بسیار دقیق بود: برداشتن تومور و در عین حال سالم نگه داشتن بافت‌های سالم.

تیمی که این عمل را هدایت کرد شامل پروفسور هانی مارکوس و جراح دانیل خان بود که با پژوهشگران مؤسسه ملی پژوهش‌های سلامت و مراقبت بریتانیا همکاری می‌کردند. رویکرد مشترک آنها مهارت سنتی میکروجراحی را با پشتیبانی ماشین ترکیب کرد و نتیجه فوری آن چشمگیر بود: بینایی هیبرت به محض برداشته شدن تومور بهتر شد، آن هم بدون نشانه آشکاری از آسیب به مسیرهای بینایی.

آنچه جراحان بر آن تأکید دارند این است که این فناوری نقش کمک‌کننده دارد، نه مستقل. هوش مصنوعی حین عمل در وضعیت فعلی برای تشخیص خطر، پیشگیری از خطای انسانی و حتی ردیابی ابزارها طراحی شده است تا چیزی در محل جراحی جا نماند. این سامانه هنوز نمی‌تواند به تنهایی عمل کند یا مستقل از تیم درمان تصمیم جراحی بگیرد. پروتکل‌های ایمنی بی‌دلیل سختگیرانه نیستند: تومور در این مورد نزدیک غده هیپوفیز و در مجاورت شبکه‌ای فشرده از اعصاب و رگ‌های خونی قرار داشت؛ جایی که خطاهای بسیار کوچک می‌توانند پیامدهای بزرگی داشته باشند.

این مورد یک نقطه عطف است: هوش مصنوعی زنده، ویدئوی جراحی را تفسیر کرد تا از ساختارهای حیاتی محافظت کند و بینایی بیمار حفظ شود.

برای هیبرت، این کارآزمایی نوعی اعتماد حساب‌شده به پیشرفت بود. او می‌گوید مشارکت در چنین پژوهشی اهمیت داشت، زیرا بدون داوطلبان، تحقیقات پزشکی کند می‌شود و بیماران آینده از گزینه‌های درمانی بهتر محروم می‌مانند. تیم بیمارستان نیز همین دیدگاه را تکرار می‌کند: پذیرش محتاطانه ابزارهای نو، آزمایش آنها در مطالعات کنترل‌شده و سنجش دقیق نتایج.

با نگاه به آینده، پژوهشگران جهانی را تصور می‌کنند که در آن بخش‌هایی از جراحی شاید تحت نظارت سختگیرانه خودکار شود یا هوش مصنوعی تصمیم‌گیری پزشکی را عمیق‌تر تقویت کند. اما پیام امروز فروتنانه و انسانی است: وقتی فناوری و جراحان هماهنگ با هم کار می‌کنند، توازن میان خطر و فایده می‌تواند آن‌قدر تغییر کند که بینایی یک انسان نجات پیدا کند. بیمار بعدی چه کسی خواهد بود که وارد آن اتاق عمل شود و به یک ماشین اعتماد کند تا مراقب نقاط کور عمل باشد؟