اسپری بینی نویدبخش برای مهار آلزایمر و تقویت حافظه

تصور کنید بتوان آلزایمر را با چند پاف اسپری در بینی متوقف کرد. کوتاه و شگفت‌انگیز است. این تصویری است که پژوهشگران پس از یک مطالعه پیش‌بالینی تازه ترسیم کرده‌اند؛ مطالعه‌ای که نشان می‌دهد یک درمان بینی می‌تواند اتصالات عصبی مغز را حفظ کند و حافظه را در مدل‌های حیوانی این بیماری تقویت کند.

این درمان آزمایشی به معنای رایج، حامل دارو نیست. در عوض، وزیکول‌های خارج‌سلولی را منتقل می‌کند؛ بسته‌های بسیار ریز و طبیعی که سلول‌ها آزاد می‌کنند و در این پژوهش از غشای آمنیوتیک، یعنی بافت پوشاننده کیسه جنینی، برداشت شده‌اند. وقتی این وزیکول‌ها از راه بینی به حیواناتی داده شدند که برای بروز تغییرات شبیه آلزایمر مهندسی شده بودند، به هیپوکامپ، مرکز حافظه مغز، رسیدند، وارد نورون‌ها و میکروگلیا شدند، التهاب را کاهش دادند و به پایدار ماندن سیناپس‌ها کمک کردند؛ همان اتصال‌های میکروسکوپی که نورون‌ها از طریق آن‌ها اطلاعات را مبادله می‌کنند. نتیجه فقط پیشگیری از افت حافظه نبود، بلکه حتی پس از آغاز زوال شناختی نیز بهبود قابل اندازه‌گیری دیده شد.

وزیکول‌های خارج‌سلولی مانند پیام‌های زیستی در بطری هستند: بسته‌های کوچکِ محصور در غشا که پروتئین‌ها، لیپیدها و قطعات ژنتیکی را حمل می‌کنند و بر سلول‌های مجاور اثر می‌گذارند. ایده استفاده از وزیکول‌های به‌دست‌آمده از سلول‌های آمنیوتیک، از سال‌ها پژوهش درباره سکرتوم جفت به رهبری پروفسور اورنلا پارولینی شکل گرفت. گروه او، همراه با پژوهشگران دانشگاه کاتولیکا دل ساکرو کوئوره، بنیاد پلی‌کلینیک دانشگاهی آ. جملی آی‌آر‌سی‌سی‌اس و مرکز پژوهشی ای. منی در بنیاد پلی‌آمبولانزا، دانش تخصصی خود را برای جداسازی این وزیکول‌ها و نقشه‌برداری از مولکول‌هایی که حمل می‌کنند، به کار گرفتند.

آنچه مسیر بینی را جذاب می‌کند، دسترسی مستقیم آن است. مسیر ارتباطی بینی و مغز به این بسته‌های ریز اجازه داد از جریان خون عبور نکنند و با کارایی بیشتری به هیپوکامپ برسند. آن‌ها در آنجا از دو جهت اثر گذاشتند: آرام کردن پاسخ ایمنی بیش‌فعال در مغز و محافظت از عملکرد سیناپسی. الگوی اثرگذاری نشان می‌دهد این وزیکول‌ها صرفا پروتئین‌های سمی را پاک‌سازی نمی‌کنند؛ بلکه محیط سلولی پیرامون نورون‌ها را بازآرایی می‌کنند، بر میکروگلیا و آستروسیت‌ها اثر می‌گذارند و گفت‌وگوی مولکولی، از جمله سیتوکین‌ها و میکروآران‌ای‌ها، را تغییر می‌دهند؛ گفت‌وگویی که تعیین می‌کند سیناپس‌ها شکوفا شوند یا از کار بیفتند.

برای کم کردن فاصله میان مدل‌های جوندگان و انسان، این گروه از بیماران مبتلا به آلزایمر و داوطلبان سالم در کلینیک حافظه پلی‌کلینیک، نمونه‌برداری پوستی انجام داد. آن‌ها با استفاده از این نمونه‌ها، سلول‌های بنیادی پرتوان تولید کردند و در آزمایشگاه آن‌ها را به نورون‌های انسانی تبدیل کردند. وزیکول‌های آمنیوتیک از این نورون‌های انسانیِ رشد‌یافته در آزمایشگاه در برابر آسیب محافظت کردند؛ یافته‌ای که دامنه مطالعه را فراتر از آزمایش‌های حیوانی برد و نگاه نزدیک‌تری به ارتباط احتمالی آن با بیماران ارائه داد.

از همکاران این پروژه می‌توان به پروفسور کلائودیو گراسی و پروفسور سالواتوره فوسکو اشاره کرد و دکتر آندره‌آ پاپایت و دکتر فرانچسکا ناتاله نیز نقش‌های اصلی در آن داشتند. نتایج این پژوهش در نشریه ترنسلیشنال نورودژنریشن منتشر شد. پیام اصلی دقیق و محتاطانه است. این روش امیدبخش است، اما هنوز در مرحله مقدماتی قرار دارد. موفقیت در حیوانات و محافظت از نورون‌های انسانی کشت‌شده، گام‌های مهمی هستند، نه نقطه پایان. زیست‌شناسی انسان معمولا نتایج منظم و ساده را پیچیده‌تر می‌کند.

با این حال، این مطالعه حوزه درمان آلزایمر را به سوی نگاهی گسترده‌تر سوق می‌دهد و نشان می‌دهد درمان‌های آینده شاید باید فراتر از یک هدف واحد عمل کنند. هدف‌گیری آمیلوئید و تاو همچنان جایگاه محوری دارد، اما این پژوهش بر توجه برابر به اکوسیستم سلولی اطراف نورون‌ها تاکید می‌کند؛ یعنی سلول‌های ایمنی، گلیای پشتیبان و سیگنال‌های مولکولی کوچکی که میان آن‌ها ردوبدل می‌شود. آیا بهره‌گیری از جعبه‌ابزار ضدالتهابی طبیعی جفت می‌تواند مسیر تازه‌ای برای درمان بیماری‌های نورودژنراتیو باشد؟ زمان و کارآزمایی‌های بالینی دقیق پاسخ خواهند داد.