جرمی تقریبا هم‌اندازه یک کشور کوچک، آن سوی پلوتو پنهان مانده بود؛ آرام، کند و تقریبا نامرئی در برابر دیواری درخشان از ستارگان راه شیری. اخترشناسان اکنون گمان می‌کنند این جهان دوردست، که به طور موقت 2026 ED138 نام گرفته، شاید شایسته عنوان ششمین سیاره کوتوله منظومه شمسی باشد.
ED138 در تصاویر تلسکوپ پیمایشی سیمونی در رصدخانه ورا سی. روبین دیده شد؛ نه چون درخشش چشمگیری داشت، بلکه چون حرکت می‌کرد. این جرم در فاصله حدود ۴۶ واحد نجومی از خورشید قرار دارد؛ قلمرویی با نور کم خورشید و یخ‌های بسیار سرد که در آن اجرام فرانپتونی در مدارهایی کشیده سرگردان‌اند. برآوردهای اولیه قطر آن را جایی میان حدود ۶۰۰ تا ۱۵۰۰ کیلومتر نشان می‌دهد؛ اندازه‌ای آن‌قدر بزرگ که گرانش احتمالا آن را به شکل کروی‌گون درآورده است؛ همان آزمون فیزیکی کلیدی برای قرار گرفتن در رده سیاره‌های کوتوله.
کاشفان این جرم دو پژوهشگر باتجربه‌اند. متیو هولمن، اخترفیزیک‌دان ارشد در مرکز اخترفیزیک هاروارد و اسمیتسونین، هنگام اجرای کد جست‌وجویی که با همکاری همکارش کوین ناپیر توسعه داده بود، این جرم را نشانه‌گذاری کرد. ماریو یوریچ، سرپرست تیم منظومه شمسی روبین در دانشگاه واشنگتن، مشاهدات بیشتری را تأیید کرد و به تعیین دقیق‌تر مدار کمک رساند. کار مشترک آن‌ها نشان می‌دهد ED138 یک خطای گذرا در داده‌ها نیست، بلکه جرمی واقعی است که حرکت آن را می‌توان تا بیش از یک دهه پیش دنبال کرد.
کمان مداری 2026 ED138، همراه با نشانه‌گذاری‌ها
چرا جرمی به این بزرگی تا امروز از نگاه‌ها پنهان مانده بود؟ پاسخ در شلوغی میدان دید است. ED138 نزدیک صفحه کهکشان ما قرار دارد؛ جایی که میلیون‌ها ستاره پس‌زمینه تصاویر تلسکوپی را پر می‌کنند. حتی یک جهان یخی بزرگ نیز می‌تواند در این مه‌ستاره‌ای گم شود، مگر آنکه تلسکوپی بارها همان بخش آسمان را تصویربرداری کند و نرم‌افزار آن برای تشخیص حرکت آهسته و منظم از میان سیلی از نقاط نورانی تنظیم شده باشد. روبین هر دو کار را انجام می‌دهد؛ آسمان جنوبی را با عمق و سرعت بالا پویش می‌کند و خطوط پردازشی آن میلیاردها آشکارسازی را مقایسه می‌کنند تا مسیر اجرام متحرک را بسازند.
هولمن و یوریچ تنها به قاب‌های تازه بسنده نکردند. آن‌ها در زمان به عقب برگشتند. تصاویر روبین از مارس تا ژوئیه ۲۰۲۶ رشته‌ای از آشکارسازی‌های جدید را در اختیار گذاشت و این تیم همچنین ED138 را در داده‌های آرشیوی پیمایش‌ها که به سال ۲۰۱۶ بازمی‌گردد، شناسایی کرد. این مشاهدات پیش‌یابانه کمان مداری را به بیش از ده سال گسترش می‌دهد و به اخترشناسان اجازه می‌دهد مسیر و سرعت جرم را بسیار بهتر از حالتی محدود به چند نوردهی تازه تعیین کنند
موزاییکی از تصاویر کشف 2026 ED138
این موضوع اهمیت زیادی دارد. اندازه‌ها، شکل مدارها و ترکیب اجرام فرانپتونی مانند فسیل‌هایی از دوران جوانی منظومه شمسی‌اند. هر جرم تازه‌ای که ویژگی‌هایش دقیق‌تر مشخص می‌شود، مدل‌های مربوط به مهاجرت سیاره‌های غول‌پیکر و جابه‌جایی اجرام کوچک‌تر به کمربند کویپر و فراتر از آن را اصلاح می‌کند. یک جرم تقریبا کروی با قطر حدود ۱۰۰۰ کیلومتر صرفا یک ورودی تازه در فهرست‌ها نیست؛ بلکه ابزاری برای کاوش شرایط آغازین و تاریخ پویایی منظومه شمسی است.
ED138 در صورت تأیید، در کنار پنج سیاره کوتوله‌ای قرار می‌گیرد که اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی به رسمیت شناخته است: پلوتو، سرس، اریس، هائومیا و ماکی‌ماکی. اگر این جرم تأیید شود، بزرگ‌ترین جرم فرانپتونی کشف‌شده در حدود دو دهه اخیر خواهد بود؛ دستاوردی نادر که روبین آن را زمانی آشکار کرد که رصدخانه هنوز در مرحله راه‌اندازی تلسکوپ پیمایشی سیمونی بود.
این تصویر از رصدخانه ورا سی. روبین، وابسته به بنیاد ملی علوم آمریکا و وزارت انرژی آمریکا، ناحیه‌ای از آسمان را نشان می‌دهد که نامزد تازه کشف‌شده سیاره کوتوله، یعنی 2026 ED138 یا ED138، در آن پیدا شد. این تصویر ترکیبی از چند تصویر است که روبین میان ۴ مارس و ۱۱ ژوئیه ۲۰۲۶ ثبت کرده است.
این کشف همچنین تغییر یک الگو در اخترشناسی رصدی را برجسته می‌کند. روبین صرفا تصاویر عمیق‌تر نمی‌گیرد. این رصدخانه ترکیبی از آهنگ تصویربرداری، حساسیت و پالایش محاسباتی را فراهم می‌کند که به تیم‌ها امکان می‌دهد یک جرم متحرک را کشف کنند و سپس در میان ماه‌ها یا سال‌ها تصویر آرشیوی به جست‌وجو بپردازند تا تاریخچه آن را بازسازی کنند. این توانایی، که اغلب پیش‌یابی نامیده می‌شود، روندی را که زمانی تعقیبی کند بود به یک داستان کارآگاهی سریع و بازنگرانه تبدیل می‌کند.
یافتن ED138 به کاری صبورانه و دقیق نیاز داشت: کدی برای پیوند دادن آشکارسازی‌های کم‌نور در شب‌های متعدد، جست‌وجوهای آرشیوی که کمانی ده‌ساله را آشکار کرد و نورسنجی دقیق برای برآورد روشنایی و بازتابندگی سطح. همین فرض‌ها درباره روشنایی و آلبدو فعلا به بازه گسترده اندازه منجر شده‌اند. مشاهدات بیشتر در طول موج‌های گوناگون و شاید حتی کارزارهای اختفای ستاره‌ای، عدم قطعیت را کاهش می‌دهد و مشخص می‌کند آیا ED138 واقعا معیار شکلی اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی را برآورده می‌کند یا نه.
نمایی از بالا به مدار 2026 ED138، همراه با سیاره‌های کوتوله
برای دانشمندان سیاره‌شناس، هیجان این کشف دو جنبه دارد. نخست: یک جرم فرانپتونی بزرگ و کمیاب برای مطالعه دقیق در داده‌ها. دوم: اثبات اینکه اجرامی که در میدان‌های پرستاره یا در بخش‌هایی از آسمان که پیمایش‌های پیشین کمتر به آن‌ها توجه کرده‌اند پنهان مانده‌اند، اکنون در دسترس قرار گرفته‌اند. پیمایش میراث فضا و زمان روبین به مدت یک دهه سراسر آسمان جنوبی را بارها تصویربرداری خواهد کرد؛ بنابراین غول‌های پنهان دیگری نیز ممکن است به‌زودی از میان ازدحام ستاره‌ها بیرون بیایند.
ما شاهد گشوده شدن فصلی تازه در شناخت بخش بیرونی منظومه شمسی هستیم؛ فصلی که هر بار با یک نقطه نورانی کندرو روایت می‌شود. چشم از فهرست‌های ژرف‌آسمان برندارید؛ کشف بعدی شاید همین حالا در تصاویری منتظر باشد که سال‌ها پیش گرفته شده‌اند.
.avif)
نظر بگذارید
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده. اولین نفر باشید.