کشف احتمالی ششمین سیاره کوتوله فراسوی نپتون با روبین

در یک بررسی معمول داده‌ها، نقطه‌ای کوچک از نور رفتاری غیرمنتظره نشان داد. حرکت آن برای یک ستاره زیادی کند بود و در عین حال از یک سنگ معمولی فرانپتونی روشن‌تر به نظر می‌رسید. متیو هولمن، هنگام بررسی تصاویر رصدخانه ورا سی. روبین در ۱۳ اکتبر، جرمی را در آن سوی نپتون علامت‌گذاری کرد که بلافاصله توجه او را جلب کرد.

این جرم که به طور موقت ۲۰۲۶ ئی‌دی ۱۳۸ نام‌گذاری شده، حدود ۴۶ واحد نجومی از خورشید فاصله دارد، یعنی دورتر از مدار میانگین پلوتو. برآوردهای اولیه قطر آن را حدود ۶۰۰ تا ۱۵۰۰ کیلومتر نشان می‌دهد. این اندازه مهم است، زیرا اجرام در این بازه می‌توانند تحت نیروی گرانش خود به شکل‌های گرد درآیند. به بیان دیگر، این سرگردان یخی یکی از معیارهای کلیدی برای تمایز سیاره‌های کوتوله از سیارک‌های معمولی را برآورده می‌کند.

اگر این یافته تأیید شود، ۲۰۲۶ ئی‌دی ۱۳۸ ششمین سیاره کوتوله شناخته‌شده در منظومه شمسی خواهد بود. تا امروز اخترشناسان پنج عضو روشن و پذیرفته‌شده در این گروه را می‌شناختند: پلوتو، سرس، اریس، هائومیا و ماکی‌ماکی. کشف عضوی دیگر می‌تواند سرشماری ما از بخش‌های بیرونی منظومه شمسی را تغییر دهد و پرسش‌ها درباره چگونگی شکل‌گیری و جابه‌جایی این جهان‌های دوردست را عمیق‌تر کند.

هولمن، که در مرکز اخترفیزیک هاروارد اسمیتسونین کار می‌کند، این جرم را در یک درخشش گذرا پیدا نکرد. پیمایش میراث فضا و زمان رصدخانه روبین، ۲۰۲۶ ئی‌دی ۱۳۸ را در فاصله ۴ مارس تا ۱۱ ژوئیه امسال، طی سی بار رصد در بیست شب جداگانه ثبت کرد. همین مشاهده‌های تکراری به تیم پژوهشی امکان داد مسیر پایداری را در برابر میدان ستاره‌ای ترسیم کند و احتمال یک خطای گذرا در تصویر را کنار بگذارد.

تأییدهای بیشتر از ابزار دیگری به دست آمد: دوربین انرژی تاریک روی تلسکوپ ۴ متری ویکتور ام. بلانکو در سرو تولولو. آرشیو این دوربین به سال ۲۰۱۶ بازمی‌گردد و چندین آشکارسازی از همین جرم را در خود دارد؛ داده‌هایی که به اخترشناسان کمک کرد کمان رصدی آن را گسترش دهند و مدارش را دقیق‌تر کنند.

این مدار ویژگی‌های جالبی دارد. مسیر ۲۰۲۶ ئی‌دی ۱۳۸ نسبت به صفحه‌ای که بیشتر سیاره‌ها در آن می‌چرخند، حدود ۲۵ درجه کج است. چنین انحرافی از گذشته‌ای آشوبناک خبر می‌دهد؛ گذشته‌ای که در آن برهم‌کنش‌های گرانشی با نپتون احتمالا این جرم را از صفحه اصلی دور کرده و به مسیری کج‌تر و دوردست‌تر فرستاده است.

خود رصدخانه روبین نقشی محوری در این کشف دارد. این تلسکوپ که در ارتفاع ۲۶۸۲ متری بر فراز سرو پاچون در شمال شیلی قرار گرفته، آینه اصلی ۸٫۴ متری دارد و چشمگیرتر از آن، به دوربینی ۳٫۲ گیگاپیکسلی مجهز است؛ بزرگ‌ترین دوربین دیجیتالی ساخته‌شده برای اخترشناسی. روبین پس از نخستین نورگیری در آوریل ۲۰۲۵، پیمایش ده‌ساله میراث فضا و زمان را در ژوئن آغاز کرد؛ برنامه‌ای که هر چند شب یک بار آسمان نیمکره جنوبی را جاروب می‌کند و از میلیون‌ها جرم، نمایی زمان‌گریز و پربازده با وضوح بالا می‌سازد. تاکنون پیمایش‌های روبین بیش از ۱۱ هزار سیارک تازه را آشکار کرده‌اند و ۲۰۲۶ ئی‌دی ۱۳۸ شاید نخستین مورد از چندین نامزد جدید سیاره کوتوله باشد.

با این حال، احتیاط همچنان ضروری است. برآورد قطر به فرض‌هایی درباره بازتابندگی سطح جرم وابسته است و روشنایی به تنهایی می‌تواند گمراه‌کننده باشد. برای تعیین اندازه واقعی و ترکیب آن، اخترشناسان به رصدهای فروسرخ نیاز دارند؛ اندازه‌گیری‌هایی که گسیل گرمایی را نشان می‌دهند و کمک می‌کنند یک سنگ کوچک و روشن از جهانی بزرگ‌تر و تاریک‌تر تشخیص داده شود. تلسکوپ فضایی جیمز وب دقیقا برای چنین پیگیری‌هایی بهینه شده است.

همچنین هنوز اطلاعات دقیقی درباره چرخش ۲۰۲۶ ئی‌دی ۱۳۸، ویژگی‌های سطحی آن و این احتمال که شاید قمر کوچکی داشته باشد در دست نیست؛ هرکدام از این موارد می‌تواند زمینه‌ای ارزشمند برای شناخت بهتر این جرم فراهم کند. در ماه‌های پیش رو احتمالا کارزارهای هماهنگ رصدی شکل می‌گیرد: ردیابی‌های زمینی بیشتر برای دقیق‌تر کردن پارامترهای مداری، و اختصاص زمان رصد فروسرخ در تلسکوپ‌های فضایی برای برآورد اندازه و دما.

کشف‌هایی از این دست در نقطه تلاقی صبر و فناوری رخ می‌دهند. ابزاری تازه آسمان‌های آشنا را می‌کاود، پرسش‌های چندصدساله دقیق‌تر می‌شوند و نقطه‌ای از نور به جهانی بالقوه با داستانی شنیدنی تبدیل می‌شود. این بخش از آسمان را زیر نظر داشته باشید؛ منظومه شمسی بیرونی آرام‌آرام فصل تازه‌ای را آشکار می‌کند.