9 دقیقه
در سال ۲۰۲۴، سل (توبرکلوزیس) همچنان مرگبارترین بیماری عفونی جهان باقی ماند و برآورد میشود که حدود ۱.۲۳ میلیون نفر جان خود را از دست دادهاند؛ آماری که نشاندهنده پیشرفتهای شکننده در برابر یک بیماری تاریخی و قابل پیشگیری است. مرور تازه سازمان جهانی بهداشت (WHO) کاهشهای جزئی در موارد و مرگومیر پس از اختلالات ناشی از پاندمی را نشان میدهد، اما هشدار میدهد که کاهش بودجه و عوامل اجتماعی پایدار میتواند این دستاوردها را معکوس کند.
برگشت محتاطانه پس از تلفاتِ کووید-۱۹
برای نخستین بار از زمان اختلال گسترده خدمات بهداشتی بهخاطر پاندمی کووید-۱۹، هم موارد جدید سل و هم مرگومیر ناشی از آن نسبت به سال قبل کاهش یافتهاند. سازمان جهانی بهداشت گزارش میدهد که مرگومیر حدود ۳٪ کاهش و موارد گزارششده تقریباً ۲٪ کاهش یافتهاند نسبت به سال ۲۰۲۳. با این حال نهاد تاکید میکند که این بهبودها شکنندهاند: خدمات آزمایش، درمان و پیشگیری در بسیاری از کشورهای با بار سنگین بیماری، همچنان از نظر منابع ناکافی هستند.
«کاهشهای بودجه و عوامل محرک مداوم این اپیدمی میتوانند دستاوردهای سخت بهدستآمده را از میان ببرند، اما با تعهد سیاسی، سرمایهگذاری پایدار و همبستگی جهانی، میتوانیم روند را تغییر دهیم و این قاتل قدیمی را برای همیشه از میان برداریم.» تِرِزا کاسِاِوا، رئیس بخش HIV، سل، هپاتیت و بیماریهای مقاربتی سازمان جهانی بهداشت، با این جمله بر ناپایداری پیشرفتها تأکید کرد.
چه کسانی بیشترین تأثیر را میپذیرند و چرا اهمیت دارد
در سال ۲۰۲۴، تخمین زده میشود که حدود ۱۰.۷ میلیون نفر مبتلا به سل شدهاند: ۵.۸ میلیون مرد، ۳.۷ میلیون زن و ۱.۲ میلیون کودک. بار بیماری بسیار متمرکز است — هشت کشور تقریباً دو سوم موارد را تشکیل میدهند. هند با حدود ۲۵٪ موارد جهانی در راس بود و پس از آن اندونزی، فیلیپین، چین، پاکستان، نیجریه، جمهوری دموکراتیک کنگو و بنگلادش قرار دارند.
سل یک عفونت باکتریایی است که عمدتاً ریهها را درگیر میکند و از طریق سرفه، عطسه یا پخش ترشحات فرد مبتلا منتقل میشود. سل یکی از علل اصلی مرگ در میان افراد مبتلا به HIV است: در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۵۰٬۰۰۰ نفر مبتلا به HIV بر اثر سل جان خود را از دست دادند. عوامل خطر عمده که اپیدمی را تقویت میکنند شامل سوءتغذیه، عفونت HIV، دیابت، مصرف سیگار و اختلالات ناشی از مصرف الکل هستند — چالشهای اجتماعی و بهداشتی که کنترل بیماری را پیچیده میسازند.
سل ناشی از باکتریهایی است که ریه را آلوده میکنند
آزمایش، درمان و یک مسیر پژوهشی مختلط
با وجود بار بالای مرگومیر، نشانههایی امیدوارکننده در تشخیص و مراقبت دیده میشود. در سال ۲۰۲۴، رکوردِ ۸.۳ میلیون نفر برای تشخیص جدید و آغاز درمان سل ثبت شد — نقطهعطفی که سازمان جهانی بهداشت آن را نتیجه بهبود شناسایی موارد و دسترسی به خدمات میداند. نرخ موفقیت درمان نیز از ۶۸٪ به ۷۱٪ افزایش یافت که نشاندهنده پیشرفت در مدیریت بالینی و پیگیری درمانی است.
سازمان جهانی بهداشت بر این باور است که درمان بهموقع از سال ۲۰۰۰ تاکنون حدود ۸۳ میلیون زندگی را نجات داده است. با این حال، تأمین مالی جهانی برای کنترل سل بهطور قابل توجهی کمتر از اهداف تعیینشده است. در سال گذشته تنها ۵.۹ میلیارد دلار برای پیشگیری، تشخیص و درمان در دسترس بوده است که فاصله زیادی با هدف ۲۲ میلیارد دلار در سال تا ۲۰۲۷ دارد. کمبود منابع میتواند اجرای برنامههای گسترده غربالگری، دسترسی به داروهای جدید و پشتیبانی از خدمات مراقبتهای اولیه را محدود کند.
ابزارهای نوین و جستجو برای واکسنهای بهتر
در مسیر پژوهشی، پیشرفتها پیوسته اما تدریجی است. تا اوت سال جاری، سازمان جهانی بهداشت ۶۳ تست تشخیصی در حال توسعه و ۲۹ مولکول دارویی را که در کارآزماییهای بالینی قرار دارند فهرست کرده است. در زمینه واکسن نیز ۱۸ کاندیدا وارد آزمایشهای انسانی شدهاند و شش مورد در فاز سوم — مرحله نهایی پیش از تایید — قرار دارند.
واکسین BCG بخشی از برنامه واکسیناسیون دوران کودکی است
با این همه، یک حقیقت برجسته همچنان پابرجاست: در بیش از یک قرن گذشته واکسن جدیدی برای سل به تصویب نرسیده و در حال حاضر واکسنی اختصاصی برای بزرگسالان تأیید نشده است. نوآوری در تشخیص امیدوارکننده است: پیتر سندز، رئیس صندوق جهانی مبارزه با ایدز، سل و مالاریا، به رژیمهای دارویی کوتاهتر و مؤثرتر و «تشخیصهای پیشرفته از جمله ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی که میتوانند سل را سریعتر و با دقت بیشتری تشخیص دهند» اشاره کرد. این فناوریها میتوانند تشخیص و مراقبت را بهویژه در محیطهای با منابع محدود متحول کنند.
شکافهای تأمین مالی و مسیر پیش رو
خبرگان هشدار میدهند که بدون افزایش چشمگیر بودجه و اراده سیاسی، دستاوردهای اخیر ممکن است متوقف شود یا معکوس گردد. سرمایهگذاری نه تنها در حوزه ابزارهای پزشکی مورد نیاز است، بلکه برای پرداختن به تعیینکنندههای اجتماعی سل نیز ضروری است — بهبود تغذیه، کاهش مصرف مضر الکل و تنباکو، گسترش خدمات مراقبت از HIV، و تقویت سیستمهای بهداشتی اولیهای که میتوانند سل را زود تشخیص دهند و درمان کنند.
تمرکز بر نظامهای بهداشتی جامع به معنای ارتقای ظرفیت آزمایشگاهها، آموزش کارکنان مراقبتهای بهداشتی، پوشش درمانی برای داروهای نوین و تضمین عرضه پایدار داروهاست. افزون بر آن، برنامههای مبتنی بر جامعه، مشارکت سازمانهای غیردولتی، و استفاده از فناوریهای دیجیتال در ردیابی تماسها و پیگیری درمان میتوانند اثربخشی را افزایش دهند.
ابهامهای فنی و جزئیات بالینی
از منظر بالینی و فنی، سل دارای جنبههای چندبعدی است که مدیریت آن نیازمند رویکردهای تخصصی است. نمونههایی از مسائل فنی و راهکارهای پیشنهادی عبارتند از:
- تشخیص: تستهای مولکولی سریع مانند Xpert MTB/RIF میتوانند مقاومت به ریفامپیسین را در چند ساعت شناسایی کنند، در حالی که کشت و تعیین حساسیت دارویی هنوز معیار طلایی برای تشخیص مقاومت گستردهتر است. توسعه تستهای توصیفی با قابلیت میدانی و نقطهمراقبت (point-of-care) ضروری است.
- درمان: درمان استاندارد مورد حساس شامل ایزونیازید، ریفامپیسین، پیرازینامید و اتامبوتول در دو ماه اولیه و ادامه درمان با ایزونیازید و ریفامپیسین است. برای سل مقاوم به چند دارو (MDR-TB) و مقاوم گسترده (XDR-TB)، داروهایی مانند بداکویلین، دلامانید و پِرتوِمانید و رژیمهای کوتاهتر جدید مورد استفاده قرار میگیرند، اما دسترسی و نظارت بر عوارض جانبی همچنان چالشساز است.
- عفونت نهفته (Latent TB Infection): تشخیص و درمان عفونت نهفته با استفاده از آزمونهای جلدی یا IGRA و درمان پیشگیرانه (مثلاً ایزونیازید یا رژیهای کوتاهتر با ریفاپنتین) میتواند از تبدیل به بیماری فعال جلوگیری کند؛ این اقدام بهویژه در افراد پرخطر مانند مبتلایان به HIV یا کسانی که در تماس نزدیک با موارد فعال بودهاند اهمیت دارد.
- مقاومت دارویی: نظارت قوی بر مقاومت آنتیبیوتیکی و توسعه آزمایشهای مولکولی برای شناسایی سریع موتاسیونهای مرتبط با مقاومت، از اولویتهاست. طرحهای درمان مبتنی بر نتایج آزمایشگاهی و مدیریت عوارض دارویی باید یکپارچه شوند.
بینش خبرگان
دکتر مایا رحمان، اپیدمیولوژیست سلامت جهانی با دو دهه تجربه در برنامههای سل، اظهار داشت: «آنچه مشاهده میکنیم یک بهبود شکننده است که بر اساس تکههایی از پیشرفت بنا شده است. تشخیصهای پیشرفته و دورههای درمانی کوتاهتر بازی را تغییر میدهند، اما مگر اینکه تأمین مالی با وعدههای علمی همراستا شود، جوامع زیادی در معرض خطر باقی خواهند ماند. پایان بخشیدن به سل نیازمند هم نوآوری و هم اقدام سیاسی است — نه یکی بدون دیگری.»
کاهش موارد و مرگومیر دلایل واقعی برای خوشبینی محتاطانه فراهم میآورد، اما سازمان جهانی بهداشت و شرکای آن تأکید دارند که جلوگیری از بازگشت بیماری نیازمند سرمایهگذاری پایدار، مداخلات اجتماعی گستردهتر و تسریع در توسعه واکسنهاست. مسیر پایان دادن به سل بستگی به پیوند فناوریهای نوین با سیستمهای بهداشتی قویتر و همبستگی جهانی دارد.
اقدامات کلیدی برای سیاستگذاران و برنامهریزان
برای حفظ و تسریع پیشرفتها، ذینفعان باید مجموعهای از اقدامهای هماهنگ را دنبال کنند:
- افزایش بودجه ملی و بینالمللی برای پیشگیری، تشخیص، درمان و پژوهش؛
- گسترش پوشش آزمایشهای مولکولی و تصویربرداری ریه در سطوح اولیه؛
- ادغام خدمات سل با برنامههای HIV و مدیریت بیماریهای مزمن مانند دیابت؛
- اجرای برنامههای تغذیهای و حمایتهای اجتماعی برای کاهش آسیبپذیری؛
- تقویت نظارت بر مقاومت دارویی و شبکههای تأمین دارو؛
- سرمایهگذاری در پژوهش واکسن و تسهیل دسترسی عادلانه به نتایج موفق.
جمعبندی و مسیر رو به جلو
اگرچه رقمهای ۲۰۲۴ نشاندهنده شروع بازگشتی محتاطانه به مسیر کنترل سل هستند، اما این دستاوردها هنوز شکنندهاند و برای تثبیت و گسترش آنها باید اقدامات هماهنگ جهانی، ملی و محلی انجام شود. ترکیب نوآوریهای تشخیصی، درمانهای مؤثرتر، پژوهش واکسن و سیاستهایی که عوامل اجتماعی را هدف قرار میدهند، کلید موفقیت خواهد بود. پایان دادن به سل نه تنها یک هدف بهداشتی، بلکه یک اولویت اخلاقی و اجتماعی است که مستلزم سرمایهگذاری، اراده سیاسی و مشارکت جوامع آسیبپذیر است.
منبع: smarti
نظرات
پمپزون
معلومه؛ ابزار تشخیصی جدید امیدبخشه اما تا وقتی بودجه و نظام سلامت قوی نشه، کاهش ۲-۳٪ خیلی شکنندهس
مهدی
خوب پیشرفت هست ولی کمی اغراق داره؛ گفتنش که ۸۳ میلیون نجات یافتن بزرگه، اما سندها رو باید دید. واکسن بزرگسالان حیاتیِ
بیونیکس
من تو یه پروژه در آفریقا دیدم وقتی دارو و تغذیه نبود، آمار سریع بالا رفت. گزارش درست میگه؛ سرمایهگذاری اجتماعی و سیاسی لازمه، نه فقط آزمایش
توربومک
اعداد میگن یه پیشرفت کوچیک بوده، ولی تو خیابونها وضعیت فرق داره؛ خدمات ضعیفه، مردم خیلی آسیبپذیرن
کوینپایلت
آیا این آمار واقعا قابل اعتمادند؟ کاهش ۲-۳٪ شاید موقتی باشه، بدون پول و واکسن جدید چه تضمینی هست؟
دیتاپالس
وااای، ۱.۲۳ میلیون؟! حتی با پیشرفتها هم غمانگیزه... کمبود بودجه خیلی نگرانکنندهست، باید فوراً کاری کنن
ارسال نظر