متفورمین و طول عمر زنان: آیا رسیدن به ۹۰ سالگی ممکن تر است؟

آیا قرصی که دهه‌هاست تجویز می‌شود، می‌تواند بی‌سروصدا برخی افراد را به نودمین سال زندگی نزدیک‌تر کند؟ این همان پیشنهاد بحث‌برانگیزی است که از یک تحلیل در سال ۲۰۲۵ بر پایه پرونده‌های بلندمدت سلامت به دست آمده است. بر اساس این بررسی، زنان یائسه مبتلا به دیابت نوع ۲ که مصرف متفورمین را آغاز کرده بودند، در مقایسه با زنان مشابهی که درمان را با داروهای سولفونیل‌اوره شروع کرده بودند، احتمال بیشتری داشت تا ۹۰ سالگی زنده بمانند.

درون مطالعه: چه کسانی پیگیری شدند و چگونه؟

پژوهشگران در ایالات متحده و آلمان داده‌های به‌دست‌آمده از یک گروه مطالعاتی بلندمدت در آمریکا را که شامل زنان سالمند بود، بررسی کردند. از میان این مجموعه داده، در مجموع ۴۳۸ شرکت‌کننده انتخاب شدند. حدود نیمی از آنان برای مدیریت دیابت مصرف متفورمین را شروع کرده بودند و نیم دیگر درمان را با یک داروی سولفونیل‌اوره آغاز کرده بودند. سپس دو گروه با هم مقایسه شدند تا مشخص شود چه کسانی به آنچه نویسندگان مقاله «طول عمر استثنایی» نامیده‌اند می‌رسند؛ مفهومی که در این مقاله به معنای زنده ماندن تا سن ۹۰ سالگی تعریف شده است.

یافته اصلی این بود: زنانی که مصرف متفورمین را آغاز کرده بودند، در مقایسه با افرادی که درمان را با سولفونیل‌اوره شروع کرده بودند، حدود ۳۰ درصد خطر کمتری برای مرگ پیش از ۹۰ سالگی داشتند. تیم پژوهش از میانه دوره پیگیری حدود ۱۴ تا ۱۵ سال استفاده کرد؛ بازه‌ای زمانی که به‌ندرت در کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی‌شده در دسترس است و برای بررسی پیامدهایی که طی چند دهه آشکار می‌شوند اهمیت زیادی دارد.

این اعداد امیدوارکننده به نظر می‌رسند، اما زمینه و محدودیت‌ها مهم‌اند. شرکت‌کنندگان به‌صورت تصادفی به درمان‌ها اختصاص داده نشده بودند، بلکه بر اساس نسخه پزشکان خود درمان را دنبال می‌کردند. گروه دارونما نیز وجود نداشت. حجم نمونه، یعنی ۴۳۸ نفر، متوسط و محدود است. همچنین مطالعه بر زنان یائسه ۶۰ ساله و بالاتر متمرکز بود؛ بنابراین نمی‌توان فرض کرد نتایج آن درباره مردان یا بیماران جوان‌تر نیز صدق می‌کند.

نتایج درباره متفورمین و پیری چه می‌گویند؟

متفورمین دارویی قدیمی است. این دارو ارزان، پرمصرف و به‌طور گسترده تجویز می‌شود و در سال‌های اخیر نه‌تنها به‌عنوان داروی دیابت، بلکه به‌عنوان یک گزینه احتمالی در درمان‌های مرتبط با سالمندی نیز بررسی شده است؛ یعنی درمانی که شاید بتواند فرایندهای پیری زیستی را کندتر کند. مطالعات آزمایشگاهی، متفورمین را با اثراتی مانند کاهش آسیب دی‌ان‌ای، تنظیم مسیرهای متابولیک مرتبط با طول عمر و کاهش پیام‌های التهابی مرتبط دانسته‌اند. داده‌های مشاهده‌ای انسانی نیز به فوایدی مشابه اشاره کرده‌اند، از جمله کاهش افت شناختی در برخی تحلیل‌ها و خطر کمتر بروز علائم طولانی‌مدت پس از کووید.

با این حال، نشانه‌های مشاهده‌ای با اثبات قطعی یکسان نیستند. مقاله جدید به یک فرضیه وزن بیشتری می‌دهد: اینکه داروهای هدف‌گیرنده فرایندهای متابولیک ممکن است بر مدت زندگی افراد اثر بگذارند، یا دست‌کم بر مدت زمانی که بدون بیماری‌های مهم و کوتاه‌کننده عمر باقی می‌مانند. خود نویسندگان این پژوهش را در چارچوب علم سالمندی زیستی مطرح می‌کنند؛ حوزه‌ای که می‌پرسد آیا کند کردن پیری زیستی می‌تواند چندین بیماری وابسته به سن را هم‌زمان به تأخیر بیندازد یا از آن‌ها پیشگیری کند.

پیامدهای عملی این یافته‌ها محتاطانه و محدود است. پزشکان نباید تنها بر اساس این تحلیل واحد، متفورمین را صرفا با هدف افزایش طول عمر تجویز کنند. در عوض، این مطالعه مسیرهایی را برای پژوهش‌های هدفمندتر باز می‌کند؛ از جمله کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی‌شده‌ای که بررسی کنند آیا متفورمین یا داروهای مشابه واقعا مسیر پیری در انسان را تغییر می‌دهند یا نه، و روشن سازند چه افرادی بیشترین سود را خواهند برد.

دیدگاه کارشناس

دکتر النا مارکز، متخصص خیالی طب سالمندی و پژوهشگر حوزه پیری با تجربه در اجرای گروه‌های بالینی، می‌گوید: «مطالعاتی با پیگیری طولانی مانند این می‌توانند الگوهایی را آشکار کنند که کارآزمایی‌های چندساله ممکن است از دست بدهند. اما داده‌های مشاهده‌ای نیز با سوگیری همراه‌اند. پرسش این نیست که آیا متفورمین جالب توجه است یا نه، بلکه این است که چگونه و برای چه کسانی می‌تواند مفید باشد. ما به کارآزمایی‌هایی نیاز داریم که هم نشانگرهای پیری زیستی و هم پیامدهای بالینی را اندازه‌گیری کنند.»

نکته دکتر مارکز بر یک تنش اصلی تأکید می‌کند. بازه مشاهده‌ای طولانی، شواهد را تقویت می‌کند که طی چند دهه احتمالا اتفاقی در حال رخ دادن است. در عین حال، انتخاب‌های درمانی غیرتصادفی، تفاوت در وضعیت سلامت هنگام تشخیص دیابت و عوامل اندازه‌گیری‌نشده دیگر می‌توانند بخشی از این ارتباط را توضیح دهند.

جمع‌بندی

این مطالعه به ادبیات علمی رو به گسترشی اضافه می‌شود که پیری را فرایندی بالقوه قابل تغییر می‌داند و متفورمین را به‌روشنی در فهرست ترکیباتی قرار می‌دهد که ارزش بررسی بیشتر دارند. در حال حاضر، روشن‌ترین پیام برای بیماران این است که متفورمین همچنان یک درمان مفید و به‌خوبی مطالعه‌شده برای دیابت محسوب می‌شود. اینکه آیا باید به‌طور گسترده به‌عنوان داروی ضدپیری بازکاربری شود یا نه، به کارآزمایی‌های تصادفی آینده و بررسی‌های عمیق‌تر درباره سازوکارهای اثر آن بستگی دارد.

این پژوهش در سال ۲۰۲۵ در مجله علوم پزشکی سالمندی منتشر شد. با پیر شدن جمعیت‌ها در سراسر جهان، یافتن مداخلاتی که بتوانند طول دوره سلامت را به‌صورت ایمن افزایش دهند، نه فقط طول عمر را، همچنان یکی از اولویت‌های مهم پزشکی است.