ردپای ویروس پنهان روده در خطر سرطان کولورکتال

وقتی مظنون‌های همیشگی نتوانند یک معما را توضیح دهند، پژوهشگران عمیق‌تر جست‌وجو می‌کنند. در این مورد، مظنون‌ها همان باکتری‌های شناخته‌شده روده بودند. اما شگفتی ماجرا چیزی بسیار کوچک‌تر بود: ویروسی پنهان درون همین میکروب‌ها که به نظر می‌رسد با سرطان کولورکتال ارتباط دارد.

گروه‌هایی از دانمارک و استرالیا یک معمای قدیمی را دوباره بررسی کردند: چرا باکتروئیدس فراژیلیس، یکی از ساکنان رایج روده سالم، بارها در افراد مبتلا به تومورهای کولورکتال دیده می‌شود؟ خود این باکتری نادر نیست. در روده بسیاری از افراد بی‌سروصدا زندگی می‌کند. با این حال، پژوهشگران بارها آن را در کنار بدخیمی مشاهده کرده بودند. اگر پاسخ، خود باکتری به‌تنهایی نبود، بلکه مسافری پنهان بود که آن را با خود حمل می‌کرد چه؟

پژوهشگران با استفاده از توالی‌یابی ژنتیکی با وضوح بالا روی نمونه‌های به‌دست‌آمده از یک مطالعه بزرگ جمعیتی در دانمارک، شروع به فهرست‌برداری نه‌تنها از گونه‌های باکتریایی، بلکه از ویروس‌هایی کردند که درون آن‌ها زندگی می‌کنند: باکتریوفاژها. نتیجه، سرنخی چشمگیر بود. در افراد مبتلا به سرطان کولورکتال، باکتروئیدس فراژیلیس اغلب میزبان یک باکتریوفاژ بود که پیش‌تر توصیف نشده بود. تحلیل‌های بعدی در یک گروه بزرگ‌تر شامل ۸۷۷ شرکت‌کننده این نشانه را تأیید کرد: احتمال شناسایی مقادیر قابل‌تشخیص این ویروس در جمعیت‌های باکتروئیدس فراژیلیس در افراد مبتلا به سرطان، تقریباً دو برابر بیشتر بود.

فلمینگ دامگارد، میکروب‌شناس بیمارستان دانشگاه اودنسه، می‌گوید: «این یک تناقض بوده است؛ همان باکتری هم در افراد سالم دیده می‌شود و هم در افراد مبتلا به سرطان کولورکتال. ما حدس می‌زدیم چیز دیگری در حال تغییر است و یک ویروس را پیدا کردیم.»

این باکتریوفاژ با هیچ‌یک از فهرست‌های شناخته‌شده ویروسی مطابقت ندارد. همین موضوع آن را هم جذاب می‌کند و هم دشوار. فاژها عروسک‌گردان‌های مولکولی بسیار کوچکی هستند؛ آن‌ها باکتری‌ها را آلوده می‌کنند و می‌توانند رفتار این سلول‌ها را تغییر دهند، گاهی با روشن یا خاموش کردن ژن‌ها یا با انتقال ماده ژنتیکی میان میکروب‌ها. آیا یک فاژ می‌تواند باکتروئیدس فراژیلیس را طوری تغییر دهد که این باکتری بافت اطراف را به سوی بدخیمی سوق دهد؟ گروه پژوهشی هنوز نمی‌تواند با قطعیت پاسخ دهد.

این مطالعه یک ارتباط قوی را نشان می‌دهد، اما علت و معلول را اثبات نمی‌کند. این احتیاط بسیار مهم است. ویروس ممکن است در شکل‌گیری سرطان نقشی فعال داشته باشد، صرفاً نشانگری منفعل از تغییر اکوسیستم روده باشد، یا حتی محصول جانبی تغییرات مرتبط با تومور در محیط روده محسوب شود. جدا کردن این احتمالات از یکدیگر به آزمایش‌های هدفمند آزمایشگاهی و مطالعات طولی نیاز دارد که افراد را در طول زمان دنبال کنند.

چرا این کشف اهمیت دارد؟ برآورد می‌شود محیط و سبک زندگی حدود ۸۰ درصد از خطر سرطان کولورکتال را توضیح دهند و ترکیب میکروبیوم روده بخش مهمی از این معماست. جوامع میکروبی می‌توانند بر التهاب، تولید متابولیت‌ها و فعالیت سیستم ایمنی اثر بگذارند؛ همه این فرایندها با سرطان ارتباط دارند. اکنون لایه‌ای تازه نیز مطرح شده است: ویروُم روده، و به‌طور مشخص ویروس‌هایی که درون باکتری‌ها جای می‌گیرند، ممکن است اثرات میکروبی را شکل دهند.

مطالعه روده مانند قدم زدن در کتابخانه‌ای زنده و متراکم است که بیشتر کتاب‌های آن عنوان ندارند. پژوهشگران سال‌هاست گونه‌های باکتریایی را فهرست می‌کنند. اما صفحه‌های درون این کتاب‌ها، یعنی دستورالعمل‌های ژنتیکی ویروس‌های ساکن، خواندن دشوارتری داشته‌اند. این گروه با نگاه کردن به درون باکتری‌ها، فصل تازه‌ای را گشوده است.

کاربردهای عملی از همین حالا روی میز قرار دارند. اگر پژوهش‌های آینده تأیید کنند که این باکتریوفاژ به‌طور قابل‌اعتماد نشانه‌ای از افزایش خطر سرطان است، می‌تواند بخشی از غربالگری غیرتهاجمی شود. آزمایش مدفوعی که امضاهای ویروسی درون باکتروئیدس فراژیلیس را شناسایی کند، شاید بتواند افراد را مدت‌ها پیش از ظهور علائم برای پایش دقیق‌تر مشخص کند. این موضوع امروز هنوز در حد فرضیه است، اما امیدوارکننده به نظر می‌رسد.

موانعی هم وجود دارد. تعاملات فاژ و باکتری پیچیده و وابسته به زمینه هستند. مطالعات آزمایشگاهی باید نشان دهند آیا این فاژ رفتار باکتروئیدس فراژیلیس را به شکلی تغییر می‌دهد که رشد تومور را تقویت کند، یا تومورها محیطی ایجاد می‌کنند که صرفاً به فاژ اجازه رشد و تکثیر می‌دهد. حتی اگر فاژ نقشی فعال داشته باشد، تبدیل این دانش به درمان به زمان نیاز خواهد داشت.

در حال حاضر، این پژوهش که در نشریه کامیونیکیشنز مدیسین منتشر شده است، نگاه پژوهشگران به نقش عوامل میکروبی در سرطان را گسترده‌تر می‌کند. همچنین یادآوری می‌کند که گاهی کلید یک پرسش بزرگ سلامت در جایی بسیار کوچک پنهان است. گام بعدی این است که روشن شود این ویروس یک عامل آسیب‌زا، یک شاهد، یا یک سرنخ گمراه‌کننده است؛ و اینکه چگونه می‌توان از این دانش برای پیشگیری از سرطان کولورکتال یا تشخیص زودهنگام آن استفاده کرد.