3 دقیقه
سنگریزهای از صحرای بزرگ آفریقا، سبکتر از یک کتاب جیبی، شاید آخرین شاهد سیارهای باشد که دیگر وجود ندارد. اندبلیوای ۱۲۷۷۴، شهابسنگی حدودا نیمکیلوگرمی که در سال ۲۰۱۹ پیدا شد، امضاهای معدنیای در خود دارد که به جرمی بسیار بزرگتر از سیارکهای شناختهشده اشاره میکنند.
آنگریتها، خانواده کمیابی که اندبلیوای ۱۲۷۷۴ به آن تعلق دارد، کمتر از یکدهم درصد یافتههای شهابسنگی را تشکیل میدهند. آنها همچنین بسیار باستانیاند: قدیمیترین سنگهای آذرینی که در اختیار داریم و تنها چند میلیون سال پس از شکلگیری نخستین جامدات در سحابی خورشیدی پدید آمدهاند. همین واقعیتها بهتنهایی این پرسش را پیش میکشند: چه نوع جرمی میتوانست در آن زمان بسیار زود، چنین ماگماهای نامعمول و پرفشاری تولید کند؟
برای پاسخ به این پرسش، گروهی از سنگشناسان و ژئوشیمیدانان شهابسنگ را در مقیاس میکروسکوپی بررسی کردند. اندازهگیریهای ریزکاو الکترونی، نقشههای پرتفکیک پرتو ایکس و یک مدل تازه فشارسنجی زمینشیمیایی به کار گرفته شد تا تاریخچه فشار و دمای محبوس در بلورهای آن خوانده شود. سرنخها در کلینوپیروکسنها نهفته بود: دانههایی با آلومینیوم غیرمعمول بالا که معمولا زیر فشار قابلتوجهی متبلور میشوند.
سیارکهای کوچک بهسادگی نمیتوانند چنین فشار درونیای ایجاد کنند. در عوض، کانیشناسی این شهابسنگ از شکلگیری در اعماق یک درونساختار ماگمایی بزرگ حکایت دارد، یعنی یک پیشسیاره واقعی. پژوهشگران شواهد بلوری را با محاسبات جرم هسته و چگالی گوشته ترکیب کردند تا حد پایین شعاع جرم مادر را تعیین کنند: حدود ۱۰۰۰ کیلومتر.
اما بافتهای بلوری، تیز، از نظر شیمیایی دستنخورده و ظاهرا برخاسته از یک مخزن کمعمق ماگما، از جرمی حتی شگفتانگیزتر خبر میدهند: بدنی که شاید ۱۸۰۰ کیلومتر قطر داشته، اندکی بزرگتر از ماه زمین بوده و حتی ممکن است شعاعی تا ۳۳۰۰ کیلومتر داشته باشد، یعنی نزدیک به ابعاد مریخ.
سیارهای به این بزرگی چگونه ناپدید میشود؟ دو مظنون اصلی وجود دارد. نخست، برخوردی خشونتبار است: پویاییهای منظومه شمسی اولیه بیشتر شبیه میدان تصادفهای پیدرپی بود، جایی که جنینهای سیارهای به هم میکوبیدند و آوار را در سراسر منظومه میپراکندند. مظنون دوم، خرابکاری گرانشی است؛ مشتری جوان و در حال مهاجرت میتوانست مدارها را ناپایدار کند و جهانهای در حال رشد را از هم بدرد. در هر دو سناریو، تکههایی از آن پیشسیاره بداقبال به شکل شهابسنگ زنده ماندند و میلیاردها سال بعد بر زمین فرود آمدند.
پیامد گستردهتر این کشف جذاب است. اگر یک سنگ نیمکیلوگرمی بتواند جهانی نیرومند و ازمیانرفته را آشکار کند، چه تعداد داستان دیگر در شهابسنگهایی نهفته است که هنوز بررسی نشدهاند؟ بسیاری از نمونهها در مجموعهها و کشوها دستنخورده ماندهاند و حافظه شیمیایی آنها در انتظار روشهای تازه و نگاههای کنجکاو است.
ما هنوز در حال کنار هم گذاشتن بازیگران و صحنهآرایی نخستین پردههای منظومه شمسی خود هستیم. هر قطعه، هر بلور عجیب، این تصویر را شفافتر میکند و ما را به پرسشی تازه نزدیکتر میسازد: چه جهانهای ناپدیدشده دیگری درست پیش چشم ما پنهان شدهاند؟
منبع: sciencealert
ارسال نظر