اثر استفاده زودهنگام از شبکه های اجتماعی بر نمرات مدرسه

یک میز آشپزخانه را هنگام غروب تصور کنید: چند دفتر روی هم چیده شده، کتاب تمرین ریاضی نیمه‌باز مانده و تلفنی که کنار آن می‌درخشد. اعلان‌ها یکی پس از دیگری ظاهر می‌شوند. نوجوانی ۱۴ ساله لحظه‌ای سرش را بالا می‌آورد و دوباره پایین می‌اندازد. تمرکز از هم می‌پاشد. همین صحنه معمولی، هسته الگویی بزرگ‌تر است که پژوهشگران در میلان شناسایی کرده‌اند.

طراحی مطالعه و آنچه داده‌ها نشان می‌دهند

پژوهشگران دانشگاه میلانو-بیکوکا عملکرد تحصیلی بیش از ۵۰۰۰ دانش‌آموز ۷ تا ۱۶ ساله را در شمال ایتالیا بررسی کردند. این تیم به جای تکیه بر برداشت‌های کلی، پرسش‌نامه‌های خوداظهاری درباره عادت‌های استفاده از شبکه‌های اجتماعی را با نمره‌های امتحانی مدرسه در پایه‌های دوم، پنجم، هشتم و دهم در درس‌های ایتالیایی، ریاضی و انگلیسی ترکیب کرد. نتیجه، مجموعه‌داده‌ای کم‌نظیر است که سن نخستین استفاده از شبکه‌های اجتماعی را به تغییرات قابل اندازه‌گیری در درس‌های اصلی مدرسه پیوند می‌دهد.

کودکانی که استفاده از پلتفرم‌های اجتماعی را در سنین پایین‌تر آغاز کرده بودند، معمولا در ریاضی و زبان مادری خود عملکرد ضعیف‌تری داشتند. این فاصله نخستین بار در پایه هشتم به‌روشنی دیده شد؛ دانش‌آموزانی که در ۱۱ یا ۱۲ سالگی وارد شبکه‌های اجتماعی شده بودند، در ریاضی و ایتالیایی نمره‌های پایین‌تری از همکلاسی‌هایی گرفتند که دیرتر به این فضا پیوسته بودند. تا پایه دهم، وضعیت همین گروه بدتر هم شد، به‌ویژه در ریاضی، زمانی که دسترسی پیش از ۱۳ سالگی آغاز شده بود. این مقاله در نشریه «نیچر هیومن بیهیویر» منتشر شده است.

چرا چنین اتفاقی می‌افتد؟ نویسندگان مقاله به حواس‌پرتی مداوم و کم‌سطح اشاره می‌کنند. گوشی‌های هوشمند توجه را تکه‌تکه می‌کنند. آن‌ها درست به لحظاتی نفوذ می‌کنند که برای یادگیری بیشترین اهمیت را دارند: زمان انجام تکالیف، مرور درس‌ها و دقایق آرام پیش از امتحان. این وقفه‌ها روی هم جمع می‌شوند. یک بازه کوتاهِ ازدست‌رفته برای تمرین متمرکز، به مرور به دفعات زیاد تبدیل می‌شود. در طول ماه‌ها و سال‌ها، اثر تجمعی آن در قالب نمره‌های پایین‌تر خود را نشان می‌دهد.

چرا درس انگلیسی خلاف این روند بود

نکته جالب این است که این مطالعه اثر منفی مشابهی را بر نمره‌های زبان انگلیسی پیدا نکرد. این موضوع در نگاه نخست ممکن است متناقض به نظر برسد. اما کافی است به محتوایی فکر کنیم که نوجوانان هر روز مصرف می‌کنند: حجم زیادی از زبان انگلیسی در ویدئوها، زیرنویس‌ها و دیدگاه‌ها. این مواجهه غیررسمی می‌تواند مانند یک مسیر یادگیری کم‌زحمت عمل کند و به دانش‌آموزان کمک کند واژگان و کاربردهای اصطلاحی را بدون مطالعه رسمی یاد بگیرند. به بیان دیگر، همان پلتفرم‌هایی که در برخی حوزه‌ها تمرکز را فرسوده می‌کنند، ممکن است به دلیل حجم بالای محتوای انگلیسی، در حوزه‌ای دیگر تمرین اتفاقی فراهم کنند.

نویسندگان و تحلیلگران مستقل تأکید می‌کنند که این ماجرا یک رابطه ساده علت و معلولی نیست. عوامل اقتصادی و اجتماعی، نظارت والدین، الگوهای خواب و کیفیت آموزش نیز بر نتایج تأثیر می‌گذارند. با این حال، ارتباط میان دسترسی زودهنگام به شبکه‌های اجتماعی و افت عملکرد در ریاضی و زبان مادری، در چندین آزمون و بررسی تکمیلی پژوهشگران همچنان پایدار بوده است.

بحث‌های سیاست‌گذاری از همین حالا داغ شده است. دولت‌ها و حامیان حقوق کودک درباره محدودیت‌های سنی سخت‌گیرانه‌تر و استانداردهای طراحی بهتر برای پلتفرم‌های مخصوص نوجوانان گفت‌وگو می‌کنند. برخی کشورها در حال پیشنهاد مقررات تازه‌ای هستند تا دسترسی نوجوانان کم‌سن‌وسال را محدود کنند و اپلیکیشن‌ها را کمتر وابسته‌ساز و رباینده توجه سازند. هر سیاستی که در نهایت شکل بگیرد، این مطالعه پشتوانه تجربی بیشتری به این استدلال می‌دهد که زمان و زمینه مواجهه دیجیتال برای نتایج آموزشی اهمیت دارد.

آنچه در میان است، تصمیمی روزمره برای خانواده‌ها و مدرسه‌هاست: چه زمانی باید اجازه استفاده از شبکه‌های اجتماعی داده شود و چگونه می‌توان زمان مطالعه را از وقفه‌های دائمی دیجیتال محافظت کرد. شواهد نشان می‌دهد به تأخیر انداختن دسترسی و آموزش راهبردهایی به کودکان برای مدیریت اعلان‌ها و کار متمرکز، می‌تواند تفاوتی قابل اندازه‌گیری در مسیر تحصیلی آن‌ها ایجاد کند.