میکروپلاستیک ها چگونه کبد را به بیماری چرب نزدیک می کنند

ساندویچی را باز می‌کنید، سلفون را جدا می‌کنید و کمتر به این فکر می‌کنید که بعد از آن چه اتفاقی می‌افتد. تکه‌های بسیار ریز پلاستیک، آن‌قدر کوچک که با چشم دیده نمی‌شوند، همان لحظه راه خود را به محیط زیست و بدن ما پیدا کرده‌اند. پژوهش‌های تازه دانشگاه تگزاس اِی‌اند‌اِم نشان می‌دهد یکی از رایج‌ترین پلاستیک‌ها، یعنی پلی‌اتیلن، ممکن است فقط سواحل را آلوده نکند، بلکه کبد ما را هم به سمت بیماری سوق دهد.

پلی‌اتیلن حدود یک‌سوم تولید جهانی پلاستیک را تشکیل می‌دهد. این همان ماده‌ای است که در کیسه‌های خرید، روکش مواد غذایی، ظرف‌های نگهداری و لایه داخلی لیوان‌های نوشیدنی به کار می‌رود. چون سال‌ها از نظر زیستی کم‌اثر و بی‌خطر تصور می‌شد، در حالی از زیر ذره‌بین علم کنار ماند که انواع دیگر میکروپلاستیک‌ها توجه بیشتری جلب کرده بودند. اکنون این اطمینان بیش از حد زیر سوال رفته است.

این پژوهش به سرپرستی دکتر آدی جوشی در دانشکده دامپزشکی و علوم زیست‌پزشکی دانشگاه تگزاس اِی‌اند‌اِم بررسی کرد که میکروپلاستیک‌های پلی‌اتیلن چگونه فعالیت ژن‌ها را درون کبد تغییر می‌دهند. نتایج شگفت‌آور بود. تنها قرار گرفتن در معرض این ذرات، سیگنال‌های مولکولی مرتبط با مدیریت چربی و ترمیم بافت را تغییر داد. وقتی این مواجهه با رژیم غذایی سرشار از چربی، فروکتوز و کلسترول همراه شد، آسیب شدت بیشتری پیدا کرد.

کبد را مانند یک کارخانه متابولیک پرکار تصور کنید. ذخیره می‌کند، پردازش می‌کند و سم‌زدایی انجام می‌دهد. به نظر می‌رسد پلاستیک‌های ریز بعضی از چرخ‌دنده‌های این کارخانه را مختل می‌کنند. پژوهشگران نشانگرهایی را مشاهده کردند که با بیماری کبد چرب همخوانی داشتند، بیماری‌ای که حدود یک‌چهارم مردم جهان را درگیر می‌کند. مواجهه کوتاه‌مدت این نشانگرها را کمی بالا برد. اما وقتی رژیم غذایی به سبک غربی هم اضافه شد، این اثر از یک فشار کوچک به ضربه‌ای جدی تبدیل شد.

پژوهشگران چگونه نقاط مشکل‌ساز را دقیق شناسایی کردند؟ آنها از ترنسکریپتومیکس فضایی استفاده کردند، روشی که فعالیت ژن‌ها را می‌خواند و هم‌زمان چیدمان بافت را حفظ می‌کند. نقشه را نگه دارید و محله را بشناسید. این رویکرد به آنها امکان داد نواحی‌ای را مشخص کنند که بیان ژن در آنها تغییر کرده بود و این تغییرات را به برنامه‌های زیستی خاص پیوند دهند.

دو بازیگر مولکولی بیشتر به چشم آمدند. پی‌پی‌اِی‌آر آلفا، تنظیم‌کننده متابولیسم چربی، فعالیتی دگرگون‌شده نشان داد. ژن اِن‌ایکس‌اِی۲ که در ترمیم بافت نقش دارد نیز ظاهرا در این روند دخیل بود. اینها عوامل کم‌اهمیتی نیستند؛ آنها در نحوه مدیریت چربی و ترمیم خودِ کبد نقش کلیدی دارند. اگر پلی‌اتیلن رفتار آنها را تغییر دهد، تاب‌آوری این اندام ممکن است تضعیف شود.

این مطالعه نشان می‌دهد قرار گرفتن در معرض پلی‌اتیلن می‌تواند به پیشرفت بیماری کبد چرب کمک کند و این اثر وقتی با رژیم غذایی ناسالم همراه شود، شدیدتر می‌شود.

پیامدهای این یافته‌ها فوری و نگران‌کننده است. میکروپلاستیک‌ها همه‌جا هستند، در اقیانوس‌ها، در آب لوله‌کشی و حتی در بافت‌های انسانی. حتی اگر هر ذره بسیار کوچک باشد، اثر زیستی آنها می‌تواند روی هم جمع شود و با عوامل سبک زندگی تعامل کند و سرعت بروز بیماری را افزایش دهد. این موضوع پرسشی آشنا را از نو مطرح می‌کند: آیا مواجهه‌های محیطی شریکان خاموش بیماری‌های مزمن هستند؟

البته این مطالعه بیشتر یک نگاه اولیه ارائه می‌دهد تا تصویری کامل. پژوهشگران هنوز بررسی نکرده‌اند که آیا مواجهه با پلی‌اتیلن می‌تواند کبد را به مراحل پیشرفته‌تر، مانند فیبروز، برساند یا نه؛ وضعیتی که در آن بافت اسکار تجمع می‌یابد. همچنین هنوز روشن نیست که آیا دستکاری پی‌پی‌اِی‌آر آلفا یا مسیرهای مرتبط می‌تواند آسیب را کاهش دهد. اینها فصل‌های بعدی پژوهشی هستند که محققان قصد دارند بنویسند.

علم یک تکلیف گسترده‌تر هم پیش رو دارد: پلی‌اتیلن فقط یکی از انواع میکروپلاستیک است. پلیمرهای دیگر ممکن است رفتار متفاوتی داشته باشند. بعضی شاید بدتر باشند. بعضی شاید بی‌ضرر باشند. ما به این نقشه مقایسه‌ای نیاز داریم، آن هم هرچه زودتر.

فعلا این مقاله هم دانشمندان و هم مصرف‌کنندگان را به دقت بیشتر دعوت می‌کند. انتخاب‌های ساده، مانند کاهش مصرف پلاستیک یک‌بارمصرف، استفاده از جایگزین‌های بهتر برای نگهداری غذا و اولویت دادن به رژیم غذایی متعادل، تا زمانی که پژوهش‌ها پیش می‌روند، گام‌هایی منطقی هستند. تجمع آرام میکروپلاستیک‌ها مدت‌ها به‌راحتی نادیده گرفته شده است. این مطالعه نادیده گرفتن آن را دشوارتر می‌کند.

کنجکاو شده‌اید؟ نگرانید؟ تنها نیستید. پلاستیکی که ناهار ما را تازه نگه می‌دارد، شاید هم‌زمان شیوه مقابله کبد ما با فشارهای متابولیک را تغییر دهد. این آگاهی می‌تواند در سال‌های آینده نگاه ما به راحتی و مصرف روزمره را دگرگون کند.