خوددرمانی فیل های آفریقایی با گیاهان دارویی کوه الگون

یک فیل مادر برگ‌ها و ریشه‌ها را می‌جود، آن‌ها را با شیر خود مخلوط می‌کند و حاصل را به بچه‌فیل می‌خوراند. از نگاه انسان، این صحنه شبیه مراقبتی مهربانانه است. اما برای دانشمندان، نشانه‌ای از یک مداخله درمانی آگاهانه به نظر می‌رسد.

مراقبت، شیمی و کیلومترها راه برای یافتن درمان

پژوهشگرانی که در نزدیکی کوه الگون در کنیا کار می‌کنند، دهه‌ها مشاهده محلی را گردآوری کرده و آن را با مصاحبه‌های نظام‌مند ترکیب کرده‌اند تا نکته‌ای چشمگیر را نشان دهند: فیل‌های آفریقایی هنگام بیماری، به طور هدفمند به سراغ برخی گیاهان و منابع معدنی می‌روند و در بعضی موارد این مراقبت را به نوزادان خود نیز منتقل می‌کنند. این رفتارها فراتر از خوردن تصادفی گیاهان است. برخی فیل‌ها برای رسیدن به گیاهان خاص مسافت‌های طولانی را طی می‌کنند. برخی دیگر روش پردازش مواد گیاهی را تغییر می‌دهند، مثلا آن‌ها را می‌جوند و پیش از دادن به بچه‌فیل با شیر مخلوط می‌کنند.

اعضای محلی جامعه سابائوت گزارش داده‌اند که فیل‌ها در منطقه کوه الگون از ۳۵ گونه گیاهی و چهار نوع خاک یا ماده معدنی استفاده می‌کنند. هرچند دانش بومی، ۲۵ مورد از این گیاهان را دارویی می‌دانست، تیم پژوهشی معیارهای سخت‌گیرانه‌تری به کار برد. آن‌ها هشت گونه را شناسایی کردند که میزان استفاده فیل‌های بیمار از آن‌ها به شکلی قابل اعتماد با فیل‌های سالم تفاوت داشت. این الگو بیشتر به درمان هدفمند و خوددرمانی حیوانات اشاره دارد تا تغذیه اتفاقی.

چرا این موضوع اهمیت دارد؟ زیرا درک ما را از خوددرمانی جانوران گسترش می‌دهد، حوزه‌ای که با اصطلاح تخصصی زوفارماکوگنوزی نیز شناخته می‌شود. تا امروز، شواهد دقیق از چنین رفتارهایی برای جانورانی مانند شامپانزه‌ها و فیل‌های آسیایی وجود داشت، اما مستندات مربوط به پیچیدگی این رفتارها در فیل‌های آفریقایی محدود بود. این یافته‌ها نه تنها مراقبت از خود، بلکه رفتاری را نشان می‌دهند که پژوهشگران آن را درمان دیگران می‌نامند: استفاده از دارو برای درمان اعضای دیگر گروه.

مشاهدات همچنین یادداشت‌های پیشین درباره عادت‌های این گونه در جست‌وجوی مواد معدنی را تایید می‌کند. فیل‌های نزدیک کوه الگون گاهی وارد غارها می‌شوند و تا عمق ۲۰۰ متری پایین می‌روند تا خاک‌های سرشار از مواد معدنی را بلیسند. این سفرها نشان می‌دهد رژیم غذایی و راهبردهای جست‌وجوی غذا فقط به کالری مربوط نیستند، بلکه به شیمی بدن نیز ارتباط دارند.

یافته‌های مطالعه و دلیل اعتبار آن

مصاحبه‌های میدانی و ارزیابی‌های متقابل مردم‌گیاه‌شناسی در مرکز این مطالعه قرار داشتند. مردم محلی الگوهایی را توصیف کردند که یک بازدیدکننده معمولی هرگز متوجه آن‌ها نمی‌شد: فیل‌های بیمار مسیرهای تغذیه خود را تغییر می‌دادند، در جست‌وجوی درختان یا ریشه‌های خاص می‌رفتند، یا پوست درخت و شاخه‌هایی را حمل می‌کردند که ممکن بود ترکیبات مفید داشته باشند. پژوهشگران با احتیاط عمل کردند. آن‌ها نام‌گذاری محلی را برابر با داروشناسی اثبات‌شده ندانستند. در عوض، بر رفتارهایی تمرکز کردند که به طور قابل اعتماد با بیماری همبستگی داشت.

برای نمونه، برخی فیل‌ها مقدار کمی از گیاهان کمیاب را مصرف می‌کردند و برای یافتن آن‌ها تلاش غیرمعمولی نشان می‌دادند. برخی دیگر رفتارهای آماده‌سازی داشتند، مانند جویدن بخش‌هایی از گیاه پیش از استفاده از آن. چشمگیرترین ادعا به مراقبت مادری مربوط بود که به دوزدهی دارویی شباهت دارد. مشاهده شد که ماده‌های شیرده برگ‌ها یا ریشه‌ها را می‌جوند، خمیر حاصل را با شیر مخلوط می‌کنند و سپس آن را به بچه‌فیل‌های خود می‌دهند. مردم محلی پیشنهاد کردند که این کار ممکن است برای رفع مشکلات گوارشی باشد، اما پژوهشگران تاکید می‌کنند که برای تایید عملکرد آن به تحلیل‌های شیمیایی و مشاهدات بالینی تکمیلی نیاز است.

مایکل هافمن، نخستی‌شناسی که در مصاحبه‌های اجتماعی به او اشاره شده، یادآور می‌شود که گونه‌های جانوری زیادی شکل‌هایی از خوددرمانی را نشان می‌دهند، اما میزان پیچیدگی آن متفاوت است. او توضیح می‌دهد که کمک به اعضای گروه از راه ابزارهای داروشناختی نادرتر است. این‌که فیل‌ها به انتقال فرهنگی آموخته‌شده درون گله‌ها واکنش نشان می‌دهند یا به نشانه‌های غریزی، هنوز پرسشی باز است.

این مقاله که در نشریه گزارش‌های علمی منتشر شده، استدلال می‌کند که دسترسی به گیاهان در کوه الگون منبعی مشترک برای انسان‌ها و فیل‌هاست. حدود ۸۷ درصد از گیاهانی که فیل‌ها برای مصارف درمانی استفاده می‌کنند، در طب سنتی محلی نیز کاربرد دارند. این همپوشانی بر وابستگی دوگانه تاکید می‌کند: سلامت فیل‌ها و مردم منطقه به همان تنوع گیاهی وابسته است.

دیدگاه کارشناس

دکتر امینا نجوروگه، بوم‌شناس دانشگاه نایروبی که در این مطالعه مشارکت نداشت، گفت: «این رفتارها وجود لایه‌ای فرهنگی در بوم‌شناسی فیل‌ها را نشان می‌دهد. اگر مادران به بچه‌فیل‌ها بیاموزند که به دنبال کدام گیاهان بروند، یعنی دانش میان نسل‌ها منتقل می‌شود، نه فقط ژن‌ها. این موضوع پیامدهای بزرگی برای حفاظت از حیات وحش دارد، زیرا اگر آن گیاهان از بین بروند، دانش عملی‌ای که فیل‌ها به آن تکیه دارند نیز ممکن است ناپدید شود.»

دیدگاه او نقطه چرخشی در حفاظت را برجسته می‌کند. حفاظت از زیستگاه فقط حفظ تعداد جانوران نیست. بلکه حفظ اطلاعات بوم‌شناختی نهفته در جوامع گیاهی و رفتار جانوران نیز هست.

پیامدها برای حفاظت و پژوهش

سه نکته کاربردی وجود دارد. نخست، از بین رفتن زیستگاه که گونه‌های دارویی خاص را حذف می‌کند، می‌تواند فراتر از تغذیه بر سلامت فیل‌ها اثر بگذارد و احتمالا آسیب‌پذیری در برابر بیماری یا مرگ‌ومیر بچه‌فیل‌ها را افزایش دهد. دوم، همپوشانی میان استفاده انسان و فیل از گیاهان دارویی فرصتی برای راهبردهای مشترک حفاظت ایجاد می‌کند که معیشت محلی را با سلامت حیات وحش همسو می‌سازد. سوم، نشانه‌های رفتاری شناسایی‌شده در این مطالعه مسیر پژوهش‌های بعدی را نشان می‌دهد: آزمون‌های شیمیایی گیاهان نامزد، مطالعات مشاهده‌ای برای پیوند دادن مصرف گیاه با پیامدهای سلامت قابل اندازه‌گیری در فیل‌ها، و بررسی این‌که چنین دانشی چگونه درون گله‌ها و میان گله‌ها گسترش می‌یابد.

از نظر روش‌شناسی، این مطالعه ارزش ترکیب دانش بوم‌شناختی محلی با بررسی علمی دقیق را نشان می‌دهد. مردم‌گیاه‌شناسی سرنخ‌های اولیه را فراهم کرد و مقایسه‌های رفتاری کنترل‌شده فهرست را به امیدبخش‌ترین گونه‌ها محدود ساخت. گام‌های بعدی به تیم‌های میان‌رشته‌ای نیاز دارد: گیاه‌شناسان، داروشناسان، دامپزشکان و بوم‌شناسان رفتاری باید فرضیه‌هایی را که از گزارش‌های میدانی به دست آمده‌اند، آزمایش کنند.

نتیجه‌گیری

فیل‌های منطقه کوه الگون ظاهرا از مجموعه‌ای از گیاهان و مواد معدنی برای خوددرمانی و مهم‌تر از آن، برای درمان نوزادان خود استفاده می‌کنند. این رفتار در نقطه تلاقی شناخت جانوری، انتقال فرهنگی و خدمات اکوسیستمی قرار دارد. بنابراین حفاظت از گیاهانی که فیل‌ها به آن‌ها وابسته‌اند، یک اولویت حفاظتی است که هم برای سلامت حیات وحش و هم برای جوامع انسانی شریک در همان منابع گیاهی اهمیت دارد.