نقش عفونت ها در بروز سرطان و راه های علمی پیشگیری از آن

وقتی مردم عوامل خطر سرطان را فهرست می‌کنند، عفونت‌ها معمولا در صدر فهرست قرار نمی‌گیرند. با این حال، برآوردهای تازه جهانی نشان می‌دهد که عوامل عفونی با سهمی شگفت‌انگیز از تشخیص‌های سرطان در سراسر جهان ارتباط دارند.

پژوهشگرانی که داده‌های جهانی سرطان را تحلیل کرده‌اند، دریافتند عفونت‌ها با حدود ۱۲ درصد از سرطان‌های تشخیص‌داده‌شده در سال ۲۰۲۴ مرتبط بوده‌اند؛ یعنی نزدیک به ۲.۳ میلیون مورد جدید. این رقم به معنای میلیاردها دلار هزینه برای نظام سلامت است، اما در عین حال مجموعه‌ای روشن از اهداف پیشگیری را نشان می‌دهد: تنها پنج عامل بیماری‌زا تقریبا مسئول همه سرطان‌های مرتبط با عفونت هستند.

کدام میکروب‌ها بیشترین آسیب را ایجاد می‌کنند؟

در صدر این فهرست، هلیکوباکتر پیلوری یا اچ. پیلوری قرار دارد؛ باکتری‌ای که در معده زندگی می‌کند. این عامل در حدود ۴ درصد از سرطان‌های تشخیص‌داده‌شده در سال ۲۰۲۴ نقش داشته است؛ یعنی تقریبا ۷۶۰ هزار مورد. اچ. پیلوری در پوشش داخلی معده حدود نیمی از جمعیت جهان سکونت می‌کند. در بیشتر حاملان، هیچ علامتی ایجاد نمی‌شود. اما در برخی افراد، سویه‌های خاص باکتری یا التهاب طولانی‌مدت می‌تواند به زخم معده منجر شود و خطر سرطان معده را افزایش دهد.

ویروس پاپیلومای انسانی یا اچ‌پی‌وی نیز تقریبا به همان اندازه پیامدساز است. اچ‌پی‌وی با حدود ۴ درصد از سرطان‌های جدید در سال ۲۰۲۴، یعنی در حدود ۷۵۰ هزار مورد، ارتباط داشته است. این ویروس بیش از همه به دلیل نقش آن در سرطان دهانه رحم شناخته می‌شود، اما می‌تواند سرطان‌های دهان و حلق، مقعد، آلت تناسلی و نواحی دیگر را نیز ایجاد کند.

سه ویروس دیگر بخش عمده باقی‌مانده را توضیح می‌دهند. ویروس هپاتیت ب با حدود ۲ درصد از موارد جدید سرطان، ویروس اپشتین بار با ۱ درصد و ویروس هپاتیت سی با کمتر از ۱ درصد ارتباط داشته‌اند. ویروس اپشتین بار در برآوردهای اخیر برجسته‌تر شده است، زیرا شواهد قوی‌تر آن را با چندین نوع سرطان، از جمله برخی لنفوم‌ها و سرطان نازوفارنکس، مرتبط می‌دانند.

این الگو اهمیت زیادی دارد، زیرا برخلاف برخی خطرات غیرعفونی، برای بسیاری از سرطان‌های مرتبط با عفونت ابزارهای روشن پیشگیری یا درمان وجود دارد. واکسیناسیون، غربالگری، درمان‌های ضدویروسی و اقدامات ایمن‌تر پزشکی می‌توانند تفاوتی قابل اندازه‌گیری در میزان بروز سرطان ایجاد کنند.

پیشگیری و جغرافیای خطر

چرا این موضوع برای برنامه‌ریزی سلامت جهانی مهم است؟ زیرا بار سرطان‌های مرتبط با عفونت به‌طور نابرابر توزیع شده است. حدود سه‌چهارم این موارد در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط رخ می‌دهد و عمدتا در شرق آسیا، آفریقای جنوب صحرا و جنوب شرق آسیا متمرکز است. شرق آسیا به‌تنهایی در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۲ درصد از کل موارد جهان را به خود اختصاص داد که بیشتر ناشی از سرطان‌های مرتبط با اچ. پیلوری و ویروس هپاتیت ب بود.

واکسیناسیون روتین نمونه‌ای قدرتمند از پیشگیری است. واکسن‌های اچ‌پی‌وی در پیشگیری از انواع ویروسی که عامل بیشتر سرطان‌های دهانه رحم هستند، بسیار مؤثرند؛ با این حال، پوشش واکسیناسیون در بسیاری از مناطق همچنان پراکنده است و مردان نیز اغلب در برنامه‌های واکسیناسیون نادیده گرفته می‌شوند، در حالی که در معرض خطر سرطان‌های مرتبط با اچ‌پی‌وی قرار دارند. واکسیناسیون هپاتیت ب، زمانی که به‌طور گسترده اجرا شود، نرخ سرطان کبد را در گروه‌های واکسینه‌شده کاهش داده است؛ اما در مناطقی که ارائه خدمات یا تأمین مالی پایدار نیست، شکاف‌ها همچنان باقی مانده‌اند.

برخی اهداف دیگر دشوارترند. هنوز واکسن دارای مجوزی برای اچ. پیلوری وجود ندارد و ساخت آن دشوار بوده است. درمان آنتی‌بیوتیکی می‌تواند اچ. پیلوری را در برخی افراد پاک کند، اما مقاومت دارویی و خطر مصرف غیرضروری آنتی‌بیوتیک، استفاده ساده و گسترده از این روش را محدود می‌کند. درباره ویروس اپشتین بار نیز که حدود ۹۵ درصد بزرگسالان جهان را آلوده می‌کند و معمولا عفونت‌های بی‌علامت یا خفیف ایجاد می‌کند، روند توسعه واکسن در جریان است، اما هنوز به مرحله تأیید نرسیده است.

نویسندگان مطالعه اخیر تأکید می‌کنند که بسیاری از مداخلات مؤثر از نظر هزینه‌فایده از قبل شناخته شده‌اند، اما موانع اجتماعی، مالی و سیاسی مانع اجرای کامل آن‌ها در مناطقی می‌شود که بیشترین اثر را خواهند داشت. این شکاف به سرطان‌های قابل پیشگیری و نابرابری در پیامدهای درمانی تبدیل می‌شود.

دیدگاه کارشناس

دکتر لیلا مونتویا، همه‌گیرشناس بیماری‌های عفونی و مشاور سلامت عمومی، می‌گوید: «این اعداد نگران‌کننده‌اند، اما در عین حال قابل اقدام هستند. وقتی بخش قابل توجهی از سرطان‌ها با عفونت‌ها پیوند دارند، سرمایه‌گذاری در واکسن‌ها، تشخیص و دسترسی به مراقبت، در واقع سرمایه‌گذاری در پیشگیری از سرطان است. این فقط یک مسئله پزشکی نیست؛ موضوعی مربوط به نظام‌های سلامت و عدالت است. برطرف کردن این شکاف‌ها رنج بیماران را کاهش می‌دهد و در بلندمدت هزینه نظام‌های سلامت را پایین می‌آورد.»

گسترش اقدامات اثبات‌شده به تعهد سیاسی، تأمین مالی و مشارکت جامعه نیاز دارد. این یعنی بهبود رساندن واکسن به مردم، توسعه برنامه‌های غربالگری، تضمین روش‌های ایمن تزریق و انتقال خون، و حمایت از پژوهش برای تولید واکسن‌های اچ. پیلوری و ویروس اپشتین بار.

اولویت‌های پژوهشی نیز فقط به تولید واکسن محدود نمی‌شود. پایش دقیق‌تر برای شناسایی مناطقی که سرطان‌های مرتبط با عفونت در آن‌ها متمرکزند، ابزارهای تشخیصی بهتر برای شناسایی افراد پرخطر، و راهبردهای درمانی که کنترل عفونت را با مراقبت استاندارد سرطان ترکیب می‌کنند، همگی به کاهش بار سرطان در آینده کمک خواهند کرد.

جمع‌بندی روشن است: برخی سرطان‌ها قابل پیشگیری‌اند. با درمان عفونت‌ها، واکسینه کردن جمعیت‌ها و بستن شکاف‌های دسترسی، جامعه جهانی می‌تواند از بخش قابل توجهی از موارد آینده سرطان جلوگیری کند. این امکان، بخشی از پیشگیری از سرطان را به‌عنوان یک مسئله سلامت عمومی با راه‌حل‌های روشن و مبتنی بر شواهد بازتعریف می‌کند.