آسپرین و کاهش خطر زوال عقل در برخی سالمندان با ژن های خاص

تصور کنید یک قرص ارزان که در کشوی کنار تخت نگهداری می‌شود، کاری فراتر از تسکین سردرد انجام دهد. برای گروه مشخصی از سالمندان، همان قرص ممکن است احتمال ابتلا به زوال عقل را هم کاهش دهد. اما نکته مهم اینجاست: به نظر می‌رسد این اثر فقط زمانی دیده می‌شود که ژن‌ها کفه ترازو را به سمت شمارش بالاتر پلاکت‌ها سنگین‌تر کنند، و این فایده با یک بده‌بستان جدی همراه است.

پژوهشگران داده‌های یکی از بزرگ‌ترین کارآزمایی‌های کنترل‌شده با دارونما درباره آسپرین با دوز پایین در سالمندان سالم را دوباره تحلیل کردند؛ مطالعه‌ای با بیش از ۱۳۵۰۰ شرکت‌کننده در استرالیا و ایالات متحده. نتیجه، الگویی چشمگیر را نشان داد. افرادی که پروفایل ژنتیکی آن‌ها شمارش بالاتر پلاکت را پیش‌بینی می‌کرد، در صورت مصرف روزانه آسپرین موارد بسیار کمتری از زوال عقل داشتند. در میان ۲۰ درصد بالایی از نظر امتیاز ژنتیکی مرتبط با پلاکت، زوال عقل در حدود ۳٫۳ درصد افراد گروه دارونما ایجاد شد، اما این رقم در میان مصرف‌کنندگان آسپرین فقط ۱ درصد بود. این یعنی در آن زیرگروه، خطر نسبی تقریبا ۷۰ درصد کمتر بود و تفاوت‌ها پس از دو تا سه سال پیگیری آشکار شدند.

این تحلیل که در نشریه آلزایمر و دمانس منتشر شده و به سرپرستی پیتر فرانسکت، پژوهشگر سلامت عمومی در دانشگاه موناش انجام شده است، توجه را از ژن‌های معمول مرتبط با آلزایمر دور می‌کند و زیست‌شناسی پلاکت را به عنوان یک میانجی احتمالی مطرح می‌سازد. این تغییر زاویه، جذاب است. به جای اینکه همه افراد در یک گروه واحد قرار بگیرند و نتیجه «بدون اثر» اعلام شود، تیم پژوهشی جمعیت را بر اساس ویژگی‌های ژنتیکی تفکیک کرد و نشانه‌ای را یافت که در برابر چشم پنهان مانده بود.

در میان شرکت‌کنندگانی که بالاترین امتیازهای ژنتیکی مربوط به شمارش پلاکت را داشتند، زوال عقل در گروه آسپرین (قرمز) کمتر از گروه دارونما (سبزآبی) رخ داد. 

با این حال، ماجرا ساده و بی‌حاشیه نیست. مصرف روزانه آسپرین یک عارضه شناخته‌شده دارد: خونریزی. در این کارآزمایی، خونریزی‌های جدی در میان افرادی که آسپرین مصرف می‌کردند تقریبا دو برابر شایع‌تر بود. این خطر، جزئیاتی نیست که بتوان به‌راحتی از آن گذشت. همین مسئله محاسبه سود و زیان را کاملا تغییر می‌دهد، به‌ویژه در جمعیت سالمند که زمین‌خوردن و آسیب‌پذیری دستگاه گوارش شایع‌تر است.

برای پیشگیری از زوال عقل، بدون مشورت با پزشک مصرف آسپرین را شروع نکنید، به‌خصوص به دلیل افزایش خطر خونریزی جدی.

چرا پلاکت‌ها باید در زوال عقل اهمیت داشته باشند؟ سازوکار اصلی آسپرین در دوزهای پایین، مهار تجمع پلاکت‌هاست؛ اثری که خون را رقیق‌تر می‌کند و خطر لخته‌هایی را که می‌توانند باعث سکته شوند، کاهش می‌دهد. برخی انواع افت شناختی، یک جزء عروقی دارند؛ سکته‌های بسیار کوچک و اختلال در جریان خون می‌توانند از دست رفتن بافت مغز را سرعت ببخشند. اگر ژنتیک فرد او را مستعد شمارش بالاتر پلاکت کند، مهار فعالیت پلاکت‌ها می‌تواند به‌طور منطقی در طول زمان آسیب عروقی را کمتر کند. این فرضیه‌ای منسجم است که داروشناسی قلب و عروق را به سلامت مغز پیوند می‌دهد.

اما تحلیل فعلی محدودیت‌هایی دارد که باید هیجان را تعدیل کند. مدت پیگیری شرکت‌کنندگان در این کارآزمایی به‌طور میانه کمتر از پنج سال بود، بنابراین ممکن است بیشتر موارد زوال عقلی را ثبت کرده باشد که سریع‌تر بوده‌اند یا از قبل در حال پیشرفت بوده‌اند. افت شناختی کندتر و ظریف‌تر شاید رفتار متفاوتی داشته باشد. پژوهشگران همچنین همه انواع زوال عقل را در یک گروه قرار دادند؛ در حالی که دمانس عروقی، بیماری آلزایمر و انواع مختلط احتمالا به هر مداخله رقیق‌کننده خون پاسخ‌های متفاوتی می‌دهند.

در میان شرکت‌کنندگانی که خارج از ۲۰ درصد بالایی امتیازهای ژنتیکی مربوط به شمارش پلاکت بودند، بروز زوال عقل در گروه آسپرین (قرمز) و دارونما (سبزآبی) مشابه بود. 

آنچه این مطالعه ارائه می‌دهد، اثبات یک اصل است: ژنتیک می‌تواند کمک کند مشخص شود چه کسانی از یک داروی رایج سود می‌برند. اگر این یافته‌ها در گروه‌های دیگر تکرار شوند و در حالت ایده‌آل، در کارآزمایی‌ای که به‌طور اختصاصی برای افراد دارای پروفایل ژنتیکی شمارش بالای پلاکت طراحی شده است تأیید شوند، آسپرین می‌تواند به بخشی از جعبه‌ابزار پیشگیری شخصی‌سازی‌شده تبدیل شود. ارزان، در دسترس و آشنا. اما فقط در صورتی که ایمنی و اثرات بلندمدت آن ثابت شود.

وقتی کارآزمایی‌های گذشته همه افراد را به عنوان یک جمعیت واحد تحلیل کردند، نتیجه منفی بود: آسپرین از زوال عقل پیشگیری نکرد. این پژوهش تازه نشان می‌دهد آن نتیجه منفی شاید پیامد میانگین گرفتن از زیرگروه‌های زیستی متفاوت و تبدیل آن‌ها به نویز بوده است. پزشکی دقیق اغلب همین‌طور عمل می‌کند: الگوها گم می‌شوند، مگر اینکه بدانید کجا باید دنبالش بگردید.

پس امروز بیماران و پزشکان در چه نقطه‌ای قرار دارند؟ در نقطه احتیاط و کنجکاوی. گام‌های بعدی فوری، تکرار نتایج و انجام کارآزمایی‌های هدفمند است. برای افراد، پیام عملی ساده است: پیش از تغییر هر دارویی با ارائه‌دهنده خدمات سلامت خود صحبت کنید. برای پژوهشگران، پیام بلندتر است: افراد را بر اساس ژنتیک طبقه‌بندی کنید، آن‌ها را مدت طولانی‌تری دنبال کنید و بررسی کنید کدام زیرنوع‌های زوال عقل به مداخلات عروقی پاسخ می‌دهند. برای بقیه ما، این یادآوری است که گاهی کوچک‌ترین قرص‌ها داستان‌هایی پیچیده در دل خود دارند، و این داستان‌ها اغلب به دی‌ان‌ای‌ای بستگی دارد که با خود حمل می‌کنیم.