دود آتش سوزی آمازون و نقش ال نینو در بحران جدید ۲۰۲۶

دود غلیظ، مانائوس را به طرحی کم‌نور و خاکستری تبدیل کرد: چراغ‌های راهنمایی در هاله‌ای از مه دود محو شدند، حیاط مدرسه‌ها خالی ماندند و به شهری با دو میلیون نفر جمعیت توصیه شد کودکان را در خانه نگه دارد. این صحنه‌ها ناهنجاری‌هایی مربوط به یک روز بد و گذرا نیستند. آن‌ها لبه آشکار زنجیره‌ای گسترده‌تر از آتش‌سوزی‌های جنگلی هستند که با ال‌نینو تشدید شده، هزاران کیلومتر دورتر آغاز شده و اکنون در سراسر آمازون پیشروی می‌کند.

چگونه یک واکنش زنجیره‌ای گرمسیری شکل می‌گیرد

ال‌نینو جنگل‌ها را به آتش نمی‌کشد. این پدیده الگوهای آب‌وهوایی را جابه‌جا می‌کند، به گونه‌ای که احتمال شعله‌ور شدن آتش بیشتر و مهار آن دشوارتر می‌شود. ال‌نینو با منحرف کردن بارش‌ها از مسیرهای معمول استوایی، دوره‌های خشک طولانی در جنوب شرق آسیا، مناطق مرکزی گرمسیری و حوضه آمازون ایجاد می‌کند. در سال ۲۰۲۶، این جابه‌جایی‌ها خشکسالی را در مناطق کلیدی آمازون تشدید کرد، زیرآشکوب جنگل را به مواد خشک و آتش‌گیر تبدیل نمود و میلیون‌ها هکتار را در معرض خطر قرار داد.

دانشمندان این پدیده را آبشار یا زنجیره می‌نامند، زیرا توالی آن در مناطق مختلف تکرار و تقویت می‌شود. این روند اغلب با آتش‌سوزی در تورب‌زارها و چشم‌اندازهای طبیعی آسیای استوایی آغاز می‌شود، جایی که خشکی استثنایی اجازه می‌دهد تورب‌های نیم‌سوز هفته‌ها بسوزند. سپس دود و ذرات معلق می‌توانند بر گردش جو اثر بگذارند، در حالی که روش‌های انسانی متکی بر آتش‌های فصلی از بازه‌های خشک‌تر در دیگر مناطق گرمسیری بهره می‌برند. وقتی این آتش‌سوزی‌های انسانی از کنترل خارج می‌شوند، نتیجه زنجیره‌ای از کانون‌های آتش است که از اندونزی تا جنگل‌های پیرامون رود آمازون کشیده می‌شود.

سامانه‌های ماهواره‌ای این پیشروی را در سال ۲۰۲۶ ردیابی کرده‌اند. مجموعه‌داده‌هایی مانند فیرمز ناسا، جی‌فد و تصاویر مادیس و وی‌آی‌آی‌آراس از ماه سپتامبر افزایش چشمگیر شناسایی آتش و انتشار دود را در بخش‌های مرکزی و شرقی آمازون نشان می‌دهند. نقشه نقاط داغ از جنگل‌های اطراف مانائوس و سانتارم تا شرق و به سوی اقیانوس اطلس امتداد دارد. اما سیگنال‌های ماهواره‌ای فقط بخشی از ماجرا هستند.

دود، سلامت عمومی و پیامدهای محلی

در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶، ابزار مادیس روی ماهواره آکوا ناسا ستون‌های عظیم دود را ثبت کرد که از دو سوی رود آمازون بالا می‌رفتند. در همان روز، مانائوس غلظت ذرات معلق ۲.۵ میکرون را بیش از ۱۳۵ میکروگرم در متر مکعب ثبت کرد. برای درک این عدد باید گفت چنین سطحی کیفیت هوا را در دسته ناسالم تا بسیار ناسالم قرار می‌دهد و باعث تعطیلی مدارس و لغو رویدادهای عمومی می‌شود. درمانگاه‌های تنفسی از افزایش شمار بیماران خبر دادند. برای بسیاری از ساکنان، تهدید فوری همان هوای غلیظ و خفه‌کننده بود؛ برای بوم‌شناسان، نشانه نگران‌کننده این بود که دود از کجا برخاسته است.

این آتش‌سوزی‌ها به طور تصادفی پخش نشده‌اند. آن‌ها در اطراف محورهای حمل‌ونقل و کشاورزی متمرکز می‌شوند، جایی که فشارهای تغییر کاربری زمین و فعالیت‌های انسانی بیشترین شدت را دارد. بسیاری از آن‌ها به صورت آتش‌سوزی کنترل‌شده برای پاک‌سازی چراگاه‌ها یا بقایای محصولات کشاورزی آغاز می‌شوند. در آمازونی که در شرایط عادی مرطوب است، چنین آتش‌هایی معمولا فراتر از قطعه هدف تهدید بزرگی ایجاد نمی‌کنند. اما در خشکسالی تشدیدشده به وسیله ال‌نینو، شعله‌های گریخته می‌توانند به زیرآشکوب جنگل نفوذ کنند، سوخت‌های پلکانی را شعله‌ور سازند و زیر تاج‌پوشش جنگل گسترش یابند، به شکلی که ماهواره‌ها اغلب در تشخیص آن دچار مشکل می‌شوند.

آتش‌های پنهان و محدودیت ماهواره‌ها

ماهواره‌ها ابزارهایی ضروری هستند، اما نقاط کور دارند. دود غلیظ و پوشش ابری امضاهای حرارتی را مسدود می‌کند. تاج‌پوشش متراکم جنگل، آتش‌های کوچک زیرآشکوب را از دید حسگرهای فروسرخ پنهان می‌سازد. به همین دلیل پژوهشگران ناسا محصولات رایج شناسایی آتش فعال را با جست‌وجوهای حساس‌تر برای آنچه آتش‌های نامزد می‌نامند، ترکیب می‌کنند.

چرا برخی آتش‌سوزی‌ها نامرئی می‌مانند

• آتش‌سوزی‌های زیرآشکوب سیگنال حرارتی ضعیف‌تری تولید می‌کنند و به‌راحتی زیر تاج‌پوشش جنگل پنهان می‌شوند.
• دود سنگین می‌تواند حسگرها را اشباع کند و باعث شود شناسایی آتش‌های فعال در دودآلودترین روزها به شدت کاهش یابد.
• آتش‌های کوچک و نیم‌سوز تورب انرژی فروسرخ موج کوتاه کمتری منتشر می‌کنند، اما می‌توانند در طول زمان ادامه یابند و به آهستگی گسترش پیدا کنند.

شین کافیلد، دانشمند پژوهشیار دانشگاه مریلند که با مرکز گادرد ناسا همکاری می‌کند، دریافته است که افزودن شناسایی آتش‌های نامزد از وی‌آی‌آی‌آراس، شمار ظاهری آتش‌سوزی‌ها را در مناطقی مانند سانتارم حدود ۴۰ درصد افزایش می‌دهد. این شکاف اهمیت زیادی دارد. اگر پایش ماهواره‌ای تعداد آتش‌های فعال را کمتر از واقعیت برآورد کند، موجودی انتشار آلاینده‌ها، هشدارهای عمومی و اولویت‌های اطفای حریق همگی از واقعیت میدانی عقب می‌مانند.

با این حال، ماهواره‌ها همچنان سریع‌ترین راه برای مشاهده تغییرات در حوضه‌ای به وسعت سرزمین اصلی ایالات متحده هستند. چالش کنونی این است که الگوریتم‌های تشخیص دقیق‌تر شوند، گزارش‌های زمینی با داده‌های فضایی ادغام شوند و مشاهده‌های مکررتر و با وضوح بالاتر توسعه یابند تا بتوانند از میان دود و تاج‌پوشش جنگل عبور کنند.

اشتعال انسانی، آسیب‌پذیری اکولوژیک و پیامدهای کربنی

رعدوبرق کمتر از یک درصد آتش‌سوزی‌ها را در آمازون برزیل ایجاد می‌کند. اکثریت قریب به اتفاق آتش‌ها منشأ انسانی دارند: پاک‌سازی کشاورزی، مدیریت چراگاه‌ها و خروج تصادفی آتش از کنترل. آنچه سال ۲۰۲۶ را به طور غیرمعمول خطرناک کرده، خود سازوکار اشتعال نیست، بلکه شرایطی است که این آتش‌افروزی‌ها در آن رخ می‌دهند. به گفته مؤسسه ملی هواشناسی برزیل، بارش در مانائوس در ماه اوت نزدیک به ۹۵ درصد و در ماه سپتامبر ۶۰ درصد کمتر از حد معمول بود. خاک خشک، پیچک‌های از رطوبت‌افتاده و لایه برگ‌های قابل اشتعال، آتش‌سوزی‌های معمول را به آتش‌سوزی‌های بالقوه جنگلی تبدیل کرد.

این یک مشکل اکولوژیک جدی است. گونه‌های جنگل‌های بارانی گرمسیری سازگاری لازم برای تحمل آتش‌سوزی‌های مکرر را ندارند. سوختن‌های پیاپی می‌تواند جنگل‌های با تاج‌پوشش بسته را به چشم‌اندازهایی بازتر، آتش‌پذیرتر و شبیه ساوانا تبدیل کند. رخدادهای پیشین ال‌نینو، به‌ویژه در سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶ و ۲۰۲۳، زخم‌هایی بر جای گذاشتند: درختان نیم‌سوخته، پیوستگی تضعیف‌شده تاج‌پوشش و ساختار ساده‌تر جنگل. این میراث‌ها آستانه گسترش آتش‌های بعدی را پایین می‌آورند و شدت آن‌ها را افزایش می‌دهند.

از دیدگاه اقلیمی، آتش‌سوزی‌های آمازون کربن ذخیره‌شده در پوشش گیاهی و خاک را آزاد می‌کنند. تورب و لایه‌های عمیق آلی به‌ویژه سرشار از کربن هستند. وقتی می‌سوزند، گازهای گلخانه‌ای منتشر می‌کنند که دوباره به سامانه اقلیمی بازمی‌گردد و می‌تواند احتمال خشکسالی‌های بعدی را افزایش دهد. این همان حلقه بازخوردی است که دانشمندان از آن نگران‌اند: خشکسالی آتش را ممکن می‌کند، آتش کربن آزاد می‌کند، کربن اقلیم را گرم‌تر می‌کند و گرمایش خشکسالی بیشتری می‌آفریند.

در ادامه چه خواهد شد و خطر در کجا بیشتر است

پژوهشگران انتظار دارند این زنجیره ادامه پیدا کند. در کوتاه‌مدت، ماه‌های نوامبر و دسامبر برای ایالت‌های شمالی مانند رورایما، آماپا و بخش‌های شمالی پارا، همچنین کشورهای همسایه گویان، سورینام و بخش‌هایی از ونزوئلا، خطر بالاتری به همراه دارند. پیش‌بینی‌های بلندمدت نشان می‌دهد خشکسالی و خطر آتش‌سوزی به سمت جنوب مهاجرت خواهد کرد و حدود اوت و سپتامبر ۲۰۲۷ در مناطق جنوبی آمازون برزیل و بخش‌هایی از پاراگوئه به اوج می‌رسد.

این جدول زمانی هم دلیل هشدار است و هم پنجره‌ای محدود برای کاهش خسارت. در مناطقی که بارش هنوز دچار شکست نشده، مقام‌ها و مالکان زمین می‌توانند استفاده از آتش را کاهش دهند، ممنوعیت سوزاندن را اجرا کنند و از تلاش‌های سرکوب سریع آتش پشتیبانی نمایند. در مناطق گرفتار خشکسالی، اولویت به محافظت از جمعیت شهری در برابر دود، تخصیص منابع اطفای حریق و حفاظت از لکه‌های جنگلی دست‌نخورده تغییر می‌کند؛ لکه‌هایی که به عنوان پناهگاه تنوع زیستی عمل می‌کنند.

دیدگاه کارشناس

«این رخداد یادآوری می‌کند که الگوهای اقلیمی بزرگ‌مقیاس و مدیریت محلی زمین به شیوه‌هایی با هم برهم‌کنش دارند که نمی‌توانیم نادیده بگیریم.» این را دکتر النا ریوس، بوم‌شناس آتش در مناطق گرمسیری با دو دهه تجربه میدانی در حفاظت از آمازون، گفت. «وقتی مردم در شرایط عادی از آتش به عنوان ابزار مدیریت زمین استفاده می‌کنند، اکوسیستم می‌تواند بازیابی شود. اما وقتی خشکسالی و ساختار تخریب‌شده جنگل با هم ترکیب می‌شوند، تاب‌آوری فرو می‌ریزد. متوقف کردن آتش‌ها در همین حالا ساده‌ترین و مؤثرترین اقدامی است که می‌توانیم برای حفاظت از جوامع و ذخایر کربن انجام دهیم.»

دکتر ریوس بر اقدامات عملی تأکید کرد: اجرای فوری دوره‌های ممنوعیت سوزاندن، حمایت از گزینه‌های جایگزین برای کشاورزان خرد به جای بریدن و سوزاندن، و سرمایه‌گذاری در سامانه‌های هشدار زودهنگام مبتنی بر جامعه که هشدارهای ماهواره‌ای را با مشاهده‌های محلی ترکیب می‌کنند.

فناوری، پایش و پاسخ‌های سیاستی

بهبود تشخیص آتش هم چالشی فنی است و هم نهادی. پیشرفت در حساسیت حسگرها، افزایش نرخ بازدید ماهواره‌ای و رویکردهای یادگیری ماشین برای ترکیب داده‌های چندطیفی می‌تواند شکاف میان آنچه واقعا می‌سوزد و آنچه از فضا می‌بینیم را کاهش دهد. با این حال، فناوری به تنهایی مشکلی را که عمدتا ناشی از انسان است حل نخواهد کرد. سیاست‌هایی که آتش‌افروزی عمدی را محدود می‌کنند، برای مدیریت پایدار زمین مشوق فراهم می‌سازند و ظرفیت اطفای حریق را تقویت می‌کنند، ضروری‌اند.

همکاری بین‌المللی نیز مؤثر است. زنجیره آتش‌سوزی سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد چگونه محرک‌های اقلیمی و انتخاب‌های مربوط به کاربری زمین در یک منطقه می‌توانند در آن سوی اقیانوس‌ها اثرات زنجیره‌ای ایجاد کنند. تأمین مالی هماهنگ برای پایش واکنش سریع، اقدامات اضطراری سلامت عمومی و احیای بلندمدت جنگل‌ها می‌تواند احتمال تبدیل آتش‌سوزی‌های امسال به یک رژیم تازه و پایدار سوختن در آمازون را کاهش دهد.

جمع‌بندی

آتش‌سوزی‌هایی که در سال ۲۰۲۶ بخش‌هایی از آمازون را زیر پوشش دود برده‌اند، نشانه مشکلی بزرگ‌تر هستند: نوسان اقلیمی تشدیدشده به وسیله ال‌نینو که با کاربری انسانی زمین درهم می‌آمیزد. ماهواره‌ها مقیاس بحران را آشکار می‌کنند، اما آتش‌های پنهان زیر تاج‌پوشش و تورب‌های نیم‌سوز ممکن است وضعیت را بدتر از آمارهای رسمی نشان دهند. انتخاب‌های فوری روشن هستند. هر جا ممکن است، سوزاندن باید متوقف شود. جنگل‌های دست‌نخورده باقی‌مانده باید حفاظت شوند. و باید در تشخیص بهتر و پاسخ‌های محلی سرمایه‌گذاری شود تا وقتی ال‌نینوی بعدی از راه می‌رسد، این زنجیره قطع شود، نه اینکه دوباره تکرار گردد.