موج گرمای ۲۰۲۶ اروپا و مرگ بیش از ۵۰ هزار نفر در شهرها

شهرهای سراسر اروپا در موج گرمای تابستان ۲۰۲۶ زیر حرارت بی‌سابقه‌ای قرار گرفتند؛ موجی که پژوهشگران اکنون می‌گویند جان بیش از ۵۰ هزار نفر را گرفته و گرمایش جهانی عامل حدود دو سوم این مرگ‌ها بوده است. این تلفات تکان‌دهنده است؛ حدود دو برابر برآورد مرگ‌ومیر شهری در بحران‌های گرمایی اروپا در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۲۲. این وضعیت شکاف‌های عمیق در آمادگی، حفاظت شهری و حمایت از آسیب‌پذیرترین ساکنان قاره را آشکار می‌کند.

در اواخر ژوئن و اوایل ژوئیه، دما در بسیاری از مناطق از ۴۰ درجه سانتی‌گراد گذشت. مدارس تعطیل شدند. آسفالت خیابان‌ها نرم شد. تقاضا برای برق جهش کرد و شبکه‌های برق را تحت فشار گذاشت. مراکز تماس اضطراری با حجم بالای تماس‌ها روبه‌رو شدند. در ۲۷ ژوئن، کارکنان یک خانه سالمندان در دورماگن آلمان را پس از رسیدن دمای داخل ساختمان به سطحی خطرناک تخلیه کردند.

پژوهشگران چگونه به این عدد رسیدند

گروهی از امپریال کالج لندن و مدرسه بهداشت و پزشکی گرمسیری لندن مسیری متفاوت از بسیاری از نهادهای ملی در پیش گرفتند. آن‌ها به‌جای انتظار برای پردازش ثبت‌های رسمی مرگ‌ومیر و مقایسه آن‌ها با مبناهای تاریخی، مدلی ساختند تا مرگ‌های روزانه مرتبط با گرما را در ۸۵۴ شهر اروپایی برآورد کند. این مدل بر پیوندهای مشاهده‌شده میان گرما و مرگ‌ومیر اضافی در ۲۳۲ شهر از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹ تکیه داشت و سپس همان روابط را بر شرایط جوی رخداد گرمایی سال ۲۰۲۶ اعمال کرد.

مزیت این روش چیست؟ سرعت و پوشش گسترده. پردازش رسمی گواهی‌های فوت و محاسبه مرگ‌های اضافی ممکن است ماه‌ها طول بکشد. برآوردهای مدل‌سازی‌شده تصویری زودهنگام و قاره‌ای از بحران به سیاست‌گذاران می‌دهد؛ تصویری که در زمانی مفید است که ثبت‌های نهایی هنوز در حال تکمیل هستند.

گزارش‌های ملی از همین حالا افزایش شدید مرگ‌های مرتبط با گرما را نشان داده‌اند. مؤسسه رابرت کخ آلمان حدود ۱۶ هزار مرگ مرتبط با گرما را از آوریل تا سپتامبر ثبت کرد. سامانه پایش مرگ‌ومیر اسپانیا ۵۱۰۰ مورد از این مرگ‌ها را در ژوئیه و اوت گزارش داد. آژانس امنیت سلامت بریتانیا نیز نزدیک به ۲۹۰۰ مرگ ناشی از گرما را در ماه‌های مه و ژوئن برآورد کرد.

چه کسانی بیشترین آسیب را دیدند

مرگ‌ها عمدتا در میان سالمندان متمرکز بود. حدود ۲۲۵۰۰ نفر از قربانیان ۸۵ ساله یا مسن‌تر بودند و ۱۴۱۰۰ نفر دیگر در بازه سنی ۷۵ تا ۸۴ سال قرار داشتند. از نظر جغرافیایی، جنوب اروپا سنگین‌ترین بار سرانه را تحمل کرد: حدود ۳۸۰ مرگ ناشی از گرما به ازای هر یک میلیون نفر. این عدد در مناطق شرقی و غربی اروپا ۲۷۷ نفر به ازای هر میلیون نفر و در شمال اروپا ۱۲۹ نفر به ازای هر میلیون نفر بود.

این تفاوت‌ها بازتاب ترکیبی از مواجهه اقلیمی و عوامل اجتماعی است. میزان دسترسی به تهویه مطبوع، طراحی ساختمان‌ها، امکان استفاده از مراکز خنک‌کننده، پیام‌رسانی بهداشت عمومی و بیماری‌های زمینه‌ای همگی نتایج محلی را شکل می‌دهند. یک شب گرم در آپارتمانی با تهویه نامناسب می‌تواند برای فردی با بیماری قلبی یا محدودیت حرکتی مرگبار باشد.

انتساب: تغییرات اقلیمی چقدر مقصر بود؟

برای جدا کردن نقش گرمایش ناشی از فعالیت‌های انسانی از نوسان‌های طبیعی، پژوهشگران یک شبیه‌سازی اقلیمی خلاف واقع اجرا کردند. آن‌ها بازسازی کردند که موج گرما در جهانی بدون انتشار گازهای گلخانه‌ای صنعتی چگونه ممکن بود رخ دهد. در آن سناریو، دمای اوج در طول این رخداد می‌توانست تا ۲.۸ درجه سانتی‌گراد پایین‌تر باشد. این مدل نشان می‌دهد حدود ۳۲۶۰۰ مورد از مرگ‌های ثبت‌شده قابل پیشگیری بوده است؛ از همین رو برآورد می‌شود که تقریبا دو سوم تلفات به گرمایش جهانی نسبت داده می‌شود.

کلر بارنز، نویسنده اصلی و آمارشناس در امپریال کالج لندن، گفت: «فقط چند درجه اهمیت دارد. یک تغییر کوچک در دما می‌تواند برای هزاران نفر تفاوت میان زندگی و مرگ باشد.» جمله ساده است، اما پیامد آن بسیار گسترده است.

محدودیت‌ها و نکات احتیاطی

هیچ مدلی کامل نیست. مارکوس کیچال زامورانو، اپیدمیولوژیست محیط‌زیست در دانشگاه برن، رویکرد این مطالعه را تحسین کرد اما درباره خطرهای تعمیم دادن داده‌ها هشدار داد. شهرها می‌توانند به‌سرعت تغییر کنند؛ این مدل از روابط پایه مربوط به سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹ استفاده کرده است. شرایط محلی امسال، از جمله اقدامات اخیر سازگاری با گرما، تغییرات جمعیتی یا دگرگونی‌های ساختمانی، می‌تواند باعث شود برآوردهای واقعی در سطح شهر با پیش‌بینی‌های مدل فاصله پیدا کند.

ابهام دیگر این است که بسیاری از مدل‌ها فرض می‌کنند با افزایش دما، مرگ‌ومیر با نرخی ثابت بالا می‌رود. اما برخی شواهد نشان می‌دهد مرگ‌ومیر ممکن است در دماهای بسیار شدید شتاب بگیرد و افزایشی تندتر از انتظار در شمار جان‌باختگان ایجاد کند. اگر این رفتار غیرخطی برقرار باشد، مدل‌های رایج ممکن است خطر واقعی گرمای بی‌سابقه را کمتر از واقع نشان دهند.

پاسخ بهداشت عمومی و اقداماتی که مؤثر بود

مقام‌ها اقدامات آشنا را به کار گرفتند: هشدارهای سلامت مرتبط با گرما، گشودن مراکز خنک‌کننده و ارتباط هدفمند با سالمندان و افراد دارای بیماری‌های مزمن. مراکز خنک‌کننده برای کسانی که خانه‌هایشان در اوج گرمای ظهر و بعدازظهر به شکلی خطرناک گرم می‌شد، آسایش موقت فراهم کردند. در برخی کشورها، این مداخله‌ها احتمالا از مرگ‌های بیشتر جلوگیری کرد.

با این حال، با وجود آگاهی بیشتر پس از بحران‌های قبلی، میلیون‌ها اروپایی همچنان در معرض خطر ماندند. گسترش دورکاری در دوران همه‌گیری باعث شد برخی سالمندان منزوی‌تر شوند. جزایر گرمایی شهری، یعنی مناطقی که بتن و آسفالت گرمای روز را در خود ذخیره می‌کنند، دمای شبانه را افزایش دادند و مانع بازیابی طبیعی بدن شدند. ارتقای زیرساخت‌ها و نظام‌های اجتماعی هنوز از مقیاس تهدید عقب مانده است.

دیدگاه کارشناسی

دکتر النا موریس، متخصص سلامت اقلیم در یک مؤسسه پژوهشی اروپایی، گفت: «شهرها سامانه‌های زنده هستند. می‌توان آن‌ها را دوباره طراحی کرد تا خنک‌تر شوند: درختان، مصالح بازتابنده و سامانه‌های آبی کمک می‌کنند. اما سریع‌ترین اهرم همچنان کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای است. بار گرمایی جو تعیین می‌کند که چند بار از آستانه‌های خطرناک عبور کنیم.» دیدگاه او بر یک راهبرد دوگانه تأکید دارد: حفاظت فوری محلی در کنار کاهش جهانی انتشارها.

مطالعه تازه بازتاب‌دهنده پژوهش‌های پیشین نیز هست. برخی از همین پژوهشگران پیش‌تر برآورد کرده بودند که گرمای شدید از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ حدود ۴۳۰ هزار مرگ در شهرهای اروپایی ایجاد کرده است. همچنین پژوهش‌ها درباره موج‌های گرمای ۲۰۲۳ نشان داد که بیش از ۴۷ هزار نفر جان باختند، در حالی که اقدامات ایمنی از تلفات بسیار گسترده‌تر جلوگیری کرد.

جمع‌بندی

تابستان ۲۰۲۶ یک واقعیت تلخ را آشکار کرد: گرما قاتلی خاموش است که با گرم‌تر شدن زمین دامنه اثرش گسترش می‌یابد. مدل‌هایی که داده‌های مرگ‌ومیر شهری را با شبیه‌سازی‌های اقلیمی ترکیب می‌کنند، تصویری روشن‌تر و سریع‌تر از هزینه‌های انسانی ارائه می‌دهند و امکان انتساب علمی را فراهم می‌سازند. اما اعداد به‌تنهایی کافی نیستند. این ارقام باید محرک برنامه‌ریزی بهتر باشند؛ طراحی شهری سبزتر، زیرساخت سرمایشی قابل اتکا، ارتباط هدفمند با جمعیت‌های در معرض خطر و مهم‌تر از همه، اقدام سریع‌تر برای کاهش انتشارها.

اگر سیاست‌گذاران این تابستان را آخرین هشدار بدانند، می‌توان جان‌ها را نجات داد. اگر نه، موج گرمای بعدی می‌تواند شدیدتر باشد و آمار دوباره افزایش خواهد یافت.