تصور کنید ستارهای ناگهان ناپدید شود. نه آتشبازی کیهانی، نه بقایای درخشانی که مرگ آن را نشان دهد. فقط فروپاشی آرامی به دل تاریکی. این احتمال هراسانگیز، یعنی تبدیل ستارههای پرجرم به سیاهچاله بدون وقوع ابرنواختر، به لطف تحلیل تازهای از آشکارسازیهای امواج گرانشی، از حد گمانهزنی فراتر رفته و به شواهد نزدیکتر شده است.
دانشمندان سیگنالهای ثبتشده در شبکه لایگو، ویرگو و کاگرا را بررسی کردند و تمرکز خود را بر ۲۵۷ ادغام تاییدشده سیاهچالهها گذاشتند که در بازهای حدودا یک دههای گردآوری شده بود. دادهها ویژگی چشمگیری را نشان دادند: تجمع پررنگی از سیاهچالهها در حدود ۱۰ برابر جرم خورشید. این اجرام بارها و بارها ظاهر میشوند. اما در بازه حدود ۱۲ تا ۱۶ جرم خورشیدی، کمبودی غیرمنتظره دیده میشود. یک شکاف. حفرهای در توزیع جرم که نظریهها پیشتر آن را به روشنی پیشبینی نکرده بودند.
چرا این موضوع مهم است؟ چون جرم، اثر انگشت فرایند شکلگیری است. شیوه تولد یک سیاهچاله، چه در ابرنواختری خشن که بازمانده خود را با ضربه و چرخش به فضا پرتاب میکند، چه در رمبشی خاموش که تکانه زاویهای متفاوتی را حفظ میکند، ردپاهای آشکاری در جرم و اسپین برجای میگذارد. این تحلیل نشان داد اجرام تقریبا ۱۰ جرم خورشیدی، در مقایسه با جمعیت گستردهتر سیاهچالهها، پراکندگی محدودتری در مقدار اسپین دارند و همین نکته نشان میدهد احتمالا خاستگاه مشترکی داشتهاند.

این تصاویر که تلسکوپ فضایی هابل ناسا در سالهای ۲۰۰۷ و ۲۰۱۵ گرفته، نمونهای از ستارهای را نشان میدهد که گمان میرود از طریق یک ابرنواختر ناموفق مرده باشد. ستاره غولپیکر ان۶۹۴۶-بیاچ۱ پیش و پس از ناپدید شدن از دید دیده میشود؛ رویدادی که احتمالا پس از رمبش درونی و تشکیل یک سیاهچاله رخ داده است.
آیا اینها میتوانند محصول ابرنواخترهای ناموفق باشند؛ ستارههایی که هسته آنها مستقیما به سیاهچاله فرو میریزد، بیآنکه لایههای بیرونی خود را با انفجار به فضا پرتاب کنند؟ نشانههای رصدی از پیش وجود داشتهاند. تصاویر هابل از ستاره غولپیکر ان۶۹۴۶-بیاچ۱ نشان دادند که این ستاره ابتدا روشن و قابل مشاهده بود، اما در رصدهای بعدی ناپدید شد؛ وضعیتی سازگار با یک رمبش آرام، نه انفجار. اکنون امواج گرانشی مسیر آماری تازهای برای روایت همین داستان فراهم کردهاند و کانالهای شکلگیری پنهانی را آشکار میکنند که از دید تلسکوپهای الکترومغناطیسی دور میمانند.
این مطالعه که به سرپرستی کاترینا خاتزیوانو از کالتک و با نویسندگی اصلی آیزاک لگرد انجام شده، مدلهایی را که شامل زیرجمعیتی شکلگرفته از ابرنواخترهای ناموفق هستند، با مدلهایی مقایسه میکند که چنین جمعیتی را در نظر نمیگیرند. مدل ابرنواختر ناموفق، هم قله موجود در حدود ۱۰ جرم خورشیدی و هم کمبود نسبی در بازه ۱۲ تا ۱۶ جرم خورشیدی را بازتولید میکند. این یک مدرک قطعی و پایانبخش نیست، اما با انتظارهای نظری همخوان است؛ انتظارهایی که میگویند برخی ویژگیهای فیزیک درونی ستاره، مانند بازآرایی هسته، پیشروی فرایندهای وابسته به نوترینو، اتلاف جرم و همرفت، میتوانند ستاره را به سوی فروپاشی خاموش هدایت کنند.
امواج گرانشی پارامترهایی به ما میدهند که میتوانیم اندازهگیری کنیم: جرمها، اسپینها و نرخ ادغامها. آنها فوتون نیستند، اما اثر انگشت با خود حمل میکنند. وقتی مجموعهای از رویدادها را در کنار هم بخوانیم، الگوها آشکار میشوند. اگر آنها را با دقت بخوانیم، میتوانیم کمکم داستانهای متفاوت تولد سیاهچالهها را از هم تشخیص دهیم. این دقیقا همان کاری است که این گروه انجام داد؛ پیوند دادن آمار جمعیتی در فهرست لایگو، ویرگو و کاگرا با فیزیک بنیادین ستارهها.

این نمودار نرخ ادغام میان جفتهای سیاهچاله را بر حسب جرم سیاهچاله سنگینتر در هر جفت نشان میدهد؛ نرخ ادغام روی محور عمودی و جرم روی محور افقی ترسیم شده و از دادههای امواج گرانشی به دست آمده است. نمودار دو مدل را مقایسه میکند؛ هر دو در ۱۰ جرم خورشیدی یک قله نشان میدهند، اما تفاوت آنها در این است که یکی در بازه ۱۲ تا ۱۶ جرم خورشیدی شکاف جرمی دارد، خط آبی، و دیگری چنین شکافی ندارد، خط زرد. مدل آبی پیشبینی جمعیتی از سیاهچالههاست که از طریق ابرنواخترهای ناموفق شکل گرفتهاند؛ در این مدل، نرخ ادغام در بازه ۱۲ تا ۱۶ جرم خورشیدی بسیار پایینتر است و نشان میدهد سیاهچالههای ادغامشونده در این محدوده جرمی بهطور کارآمد تشکیل نمیشوند. دادههای امواج گرانشی لایگو، ویرگو و کاگرا از مدل ابرنواخترهای ناموفق پشتیبانی میکنند.
پیامدهای گستردهتری نیز وجود دارد. اگر شمار زیادی از سیاهچالههای دوتایی از ابرنواخترهای ناموفق پدید آمده باشند، این موضوع انتظارهای ما را درباره تکامل ستاره همدم، ضربههای زایشی و محل پیدایش سامانههای ادغامشونده درون کهکشانها تغییر میدهد. همچنین کمک میکند توضیح دهیم چرا برخی بازههای جرمی رایجاند و برخی دیگر کمیاب؛ نتیجهای که به همان اندازه که به دینامیک سامانههای دوتایی مربوط است، به فرایندهای درون ستارهها نیز وابسته است.
با این حال، احتیاط لازم است. شبکه آشکارسازهای امواج گرانشی اکنون صدها ادغام سیاهچاله را رصد کرده، اما تفسیر ساختار جمعیتی به مدلها و فرضها وابسته است. کانالهای شکلگیری جایگزین، مانند برخوردهای دینامیکی در خوشههای ستارهای متراکم، ادغامهای سلسلهمراتبی یا مسیرهای نامعمول تکامل ستارهای، میتوانند امضاهای مشابهی در جرم و اسپین ایجاد کنند. رصدهای پیگیری، مدلهای دقیقتر از فروپاشی ستارهای و دادههای بیشتر امواج گرانشی، تصویر را روشنتر خواهند کرد.
آنچه روشن است این است: جهان رازهای خود را هم در سکوت پنهان میکند و هم در رویدادهای پرهیاهو، و گوش سپردن به خود بافت فضا-زمان، فصل پنهانی از مرگ ستارهها را آشکار میسازد.
این پژوهش در نشریه فیزیکال ریویو دی منتشر شده و پژوهشگران وابسته به کالتک، دانشگاه ایلینوی اربانا-شمپین و همکارانی از سراسر کنسرسیوم لایگو، ویرگو و کاگرا آن را انجام دادهاند؛ تلاشی میانرشتهای که لرزشهای بسیار ظریف را به بینشی جسورانه در اخترفیزیک تبدیل میکند.
پس دفعه بعد که آخرین پرده زندگی یک ستاره را تصور میکنید، در کنار شکوه انفجار، سکوت را هم در نظر بگیرید. کیهان داستانهای خود را به زبانهای گوناگون مینویسد؛ امواج گرانشی به ما میآموزند چگونه آنها را ترجمه کنیم.
.avif)




نظر بگذارید
نظرات (4)
آرام و موثر؛ امواج گرانشی دوباره نشون دادن که جهان گاهی بیصدا هم حرف میزنه. دنبال رصدهای جدیدم، صبر میخواد اما هیجانانگیزه
قشنگ تحلیل کردن ولی هنوز کلی فرض و مدل پشتشه، زیاد قاطع نگیرین. داده بیشتر لازمه، مخصوصا در مورد اسپینها
واقعاً میشه این شکاف رو فقط به ابرنواخترهای ناموفق نسبت داد؟ کانالهای دیگه شکلگیری هم میتونن همین امضا رو بسازن، نه؟
وااای، تصورِ ستارهای که بیصدا ناپدید میشه... فکرش هم میلرزه. اما باید دادهها بیشتر شن، از مدلها هم مطمئن نیستم