پلاسمای داغ، راز فوران های سیاه چاله ها را آشکار کرد

رصدهای تازه پرتو ایکس و رادیویی نشان می‌دهد پلاسمای فوق‌داغ نزدیک سیاه‌چاله کلان‌جرم ۳سی ۱۲۰ چگونه زمینه شکل‌گیری جت‌های نسبیتی را فراهم می‌کند.

.
پلاسمای داغ، راز فوران های سیاه چاله ها را آشکار کرد

7 دقیقه

دنبال کردن در گوگل

ناحیه‌ای را تصور کنید چنان داغ که اتم‌ها هویت خود را از دست می‌دهند، اما آن‌قدر فشرده و محصور که میدان‌های مغناطیسی در آن مانند نوارهای کشسان تاب بردارند. در نزدیکی برخی سیاه‌چاله‌های کلان‌جرم، اخترشناسان دقیقا با چنین پدیده‌ای روبه‌رو شده‌اند: پلاسمایی فشرده و فوق‌داغ که به نظر می‌رسد در پرتاب جت‌هایی با سرعتی نزدیک به سرعت نور نقش دارد.

دهه‌هاست هم‌زیستی دو رفتار افراطی پژوهشگران را سردرگم کرده است. برخی سیاه‌چاله‌ها گاز را با شدت می‌بلعند و قرص‌های برافزایشی سرد و درخشانی می‌سازند. هم‌زمان، همین سامانه‌ها گاهی جت‌های باریک و خیره‌کننده‌ای از پلاسما تولید می‌کنند که به فضای میان‌کهکشانی سرازیر می‌شود. نظریه استاندارد نشان می‌دهد کنار آمدن این دو حالت دشوار است. یک قرص نازک و سرد باید ساختارهای مغناطیسی لازم برای یک جت قدرتمند را خفه کند. با این حال، طبیعت اغلب تن به نظم ساده نمی‌دهد.

رصدهای هماهنگ تازه از کهکشان فعال ۳سی ۱۲۰ راه‌حلی محتمل برای این تناقض ارائه می‌کند. پژوهشگران با ترکیب طیف‌سنجی دقیق پرتو ایکس و تصویربرداری رادیویی با وضوح بسیار بالا، ناحیه گذار را ردگیری کرده‌اند؛ جایی که یک قرص سرد جای خود را به جریانی داغ و آشفته می‌دهد. به نظر می‌رسد همین منطقه درونی و فوق‌داغ، زادگاه جت باشد.

رنگ پرتوهای ایکس از پیرامون سیاه‌چاله که به‌دقت توسط ماهواره اخترشناسی پرتو ایکس ایکس‌آرآی‌اس‌ام اندازه‌گیری شده است. طول موج‌ها کشیده شده‌اند و رنگ‌ها بر اثر پدیده‌های نسبیت عام تغییر کرده‌اند. بالا سمت راست: تصویری از جت که توسط آرایه جهانی میلی‌متری وی‌ال‌بی‌آی در طول موج ۳ میلی‌متر به دست آمده است. پایین: برداشت هنری از محیط اطراف یک سیاه‌چاله کلان‌جرم که به‌سرعت در حال تغذیه است. قرص برافزایشی سرد و تخت در فاصله‌ای حدود ۲۰ برابر شعاع سیاه‌چاله قطع می‌شود و به جریان برافزایشی داغی گذار می‌کند که جت از درون آن پرتاب می‌شود.

رنگ پرتوهای ایکس از پیرامون سیاه‌چاله که به‌دقت توسط ماهواره اخترشناسی پرتو ایکس ایکس‌آرآی‌اس‌ام اندازه‌گیری شده است. طول موج‌ها کشیده شده‌اند و رنگ‌ها بر اثر پدیده‌های نسبیت عام تغییر کرده‌اند. بالا سمت راست: تصویری از جت که توسط آرایه جهانی میلی‌متری وی‌ال‌بی‌آی در طول موج ۳ میلی‌متر به دست آمده است. پایین: برداشت هنری از محیط اطراف یک سیاه‌چاله کلان‌جرم که به‌سرعت در حال تغذیه است. قرص برافزایشی سرد و تخت در فاصله‌ای حدود ۲۰ برابر شعاع سیاه‌چاله قطع می‌شود و به جریان برافزایشی داغی گذار می‌کند که جت از درون آن پرتاب می‌شود. اعتبار: دانشگاه توهوکو

آشکار شدن ناحیه درونی فوق‌داغ

این پژوهش بر موتور مرکزی ۳سی ۱۲۰، یک کهکشان فعال شناخته‌شده، تمرکز داشت. دانشمندان با استفاده از داده‌های ماموریت تصویربرداری و طیف‌سنجی پرتو ایکس، ایکس‌آرآی‌اس‌ام، نمای خطوط گسیلی آهن را بررسی کردند که از ماده در حال گردش در نزدیکی سیاه‌چاله پدید می‌آید. گرانش نزدیک افق رویداد این ویژگی‌های پرتو ایکس را جابه‌جا و پهن می‌کند و ردپایی برجای می‌گذارد که نشان می‌دهد قرص سرد و چگال تا چه فاصله‌ای به درون کشیده شده است. نتیجه چشمگیر بود: قرص نازک و سرد تا خود سیاه‌چاله امتداد ندارد. در عوض، به نظر می‌رسد لبه درونی آن در فاصله‌ای حدود ۲۰ برابر شعاع سیاه‌چاله قرار گرفته باشد.

درون این شعاع، محیط به‌طور چشمگیری دگرگون می‌شود. قرص جای خود را به جریان برافزایشی داغ می‌دهد؛ حجمی از پلاسما که تا صدها میلیون درجه گرم شده است. در چنین شرایطی، الکترون‌ها و یون‌ها از هم جدا رفتار می‌کنند، فشار زیر سلطه حرکت گرمایی قرار می‌گیرد و آشفتگی مغناطیسی می‌تواند شکوفا شود. گرما. آشوب. حرکت. همه مواد لازم برای بازآرایی میدان‌های مغناطیسی فراهم است.

از کجا می‌دانیم قرص قطع شده است؟ خط آهن هم‌زمان مانند ساعت و خط‌کش عمل می‌کند. شکل آن سرعت‌های مداری، انتقال به سرخ گرانشی و تابش نسبیتی را در خود رمزگذاری می‌کند. گروه پژوهشی با برازش این خط با مدل‌هایی که نسبیت عام اینشتین را دربر می‌گیرند، انحرافی روشن از یک قرص سرد پیوسته به دست آورد. همین انحراف، نشانه قاطع وجود یک جریان داغ درونی است.

جایی که جت شکل می‌گیرد

عیب‌یابی پرتو ایکس تنها نیمی از داستان را می‌گوید. نیمه دیگر از تلسکوپ‌های رادیویی می‌آید که می‌توانند ساختارهایی به گستردگی تنها چند روز نوری را در کهکشانی میلیون‌ها سال نوری دورتر تفکیک کنند. آرایه جهانی میلی‌متری وی‌ال‌بی‌آی، آرایه خط پایه بسیار بلند و شبکه وی‌ال‌بی‌آی شرق آسیا با هم ترکیب شدند تا جت را در طول موج‌های میلی‌متری تصویر کنند. این تداخل‌سنجی با خط پایه بسیار بلند، جت را تا مقیاس‌هایی شگفت‌آور کوچک دنبال می‌کند و ستون باریک و شتاب‌گیرنده آن را به ناحیه‌ای پیوند می‌دهد که به‌عنوان جریان برافزایشی داغ شناسایی شده است.

آنچه پدیدار می‌شود تصویری منسجم است. هم‌راستایی و باریک‌شدن آغازین جت با لبه قرص سرد و شروع جریان داغ هم‌خوانی دارد. به بیان دیگر، به نظر می‌رسد محل پرتاب جت درون پلاسمای فوق‌داغ جای گرفته باشد، نه آنکه در یک قرص سرد و نازک مهار شده باشد. این مکان اهمیت زیادی دارد، زیرا جریان‌های داغ در مقایسه با قرص‌های نازک می‌توانند میدان‌های مغناطیسی قوی‌تر و عمودی‌تر را در مقیاس بزرگ نگه دارند.

میدان‌های مغناطیسی احتمالا همان پیستون اصلی هستند. وقتی تاب می‌خورند و تقویت می‌شوند، می‌توانند انرژی چرخشی را از خود سیاه‌چاله یا از جریان برافزایشی درونی بیرون بکشند و آن انرژی را به خروجی متمرکز و نسبیتی تبدیل کنند. این تصویر به‌طور کلی با سازوکارهایی که در کارهای نظری پیشنهاد شده‌اند، از جمله استخراج مغناطیسی انرژی چرخش، سازگار است؛ اما رصدها هنوز آرایش دقیق موتور را اثبات نمی‌کنند. با این حال، نشان می‌دهند که شرایط فیزیکی لازم برای چنین موتورهای مغناطیسی در ۳سی ۱۲۰ وجود دارد.

اهمیت این موضوع در آن است که توضیحی طبیعی برای یک واقعیت رصدی سرسخت فراهم می‌کند: برخی سیاه‌چاله‌ها می‌توانند به‌سرعت تغذیه کنند و همچنان جت‌هایی شدید به راه بیندازند. اگر ناحیه درونی به پلاسمایی داغ گذار کند که اجازه شکل‌گیری ساختارهای مغناطیسی بزرگ‌مقیاس را می‌دهد، برافزایش و تولید جت می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند.

آزمودن این ایده در میان جمعیت گسترده‌تر

گروهی که پشت این نتیجه قرار دارد، برای جشن گرفتن مکث نکرده است. کارزارهای رصدی هماهنگ در جریان است تا رویکرد ترکیبی ایکس‌آرآی‌اس‌ام و وی‌ال‌بی‌آی روی سامانه‌های دیگر نیز تکرار شود؛ از جمله روی سیاه‌چاله‌ای پرجرم‌تر که در آن مقیاس‌های زمانی و گرانشی متفاوت‌اند. تلاش‌های موازی نیز این نقشه‌های تجربی را با شبیه‌سازی‌های مگنتوهیدرودینامیکی مقایسه خواهد کرد؛ شبیه‌سازی‌هایی که می‌توانند رفتار پلاسما و میدان‌ها را در گرانش شدید دنبال کنند.

چرا این برنامه فراتر از کنجکاوی دانشگاهی اهمیت دارد؟ جت‌ها بر کهکشان‌های میزبان خود اثر می‌گذارند. آن‌ها گاز را گرم و جابه‌جا می‌کنند، شکل‌گیری ستاره‌ها را تنظیم می‌کنند و محیط پیرامون کهکشان را می‌تراشند. بنابراین، فهم چگونگی پرتاب جت‌ها، ریزفیزیک نزدیک افق رویداد را به تحول کلان کهکشان‌ها و خوشه‌ها پیوند می‌دهد.

دیدگاه کارشناس

دکتر مایا سانتوس، اخترفیزیک‌دانی که در دانشگاه کمبریج برافزایش سیاه‌چاله‌ها را مطالعه می‌کند، درباره این یافته‌ها گفت: «این رصدها پیوندی نادر و مستقیم میان پلاسمای گسیل‌کننده پرتو ایکس و جت در مقیاس میلی‌متری فراهم می‌کنند. دیدن اینکه قرص سرد درست در جایی قطع می‌شود که جریان داغ و جت آغاز می‌شوند، برای آزمودن مدل‌های پرتاب جت یک تکیه‌گاه رصدی به ما می‌دهد. این نتیجه هنوز همه جزئیات را روشن نمی‌کند، اما گزینه‌ها را محدودتر می‌سازد و نظریه را به مسیری پربار هدایت می‌کند.»

جمع‌بندی

تصویری که از ۳سی ۱۲۰ در حال شکل‌گیری است، هم زیباست و هم کاربردی. یک قرص سرد قطع‌شده که در بخش درونی با پلاسمایی فوق‌داغ جایگزین می‌شود، محیطی فیزیکی می‌سازد که در آن میدان‌های مغناطیسی می‌توانند تقویت و سازمان‌دهی شوند تا یک جت نسبیتی را پرتاب کنند. این آرایش، برافزایش سریع را با خروجی‌های قدرتمند سازگار می‌کند و الگویی برای بررسی دیگر کهکشان‌های فعال به دست می‌دهد.

با ادامه ارائه طیف‌های پرتو ایکس با دقت بالا توسط ایکس‌آرآی‌اس‌ام و با تیزتر شدن نگاه آرایه‌های رادیویی جهانی به جت‌ها، اخترشناسان اکنون ابزارهای لازم را دارند تا بیازمایند آیا ۳سی ۱۲۰ یک نمونه الگویی است یا یک مورد استثنایی. هر پاسخ، درک ما را از اینکه سیاه‌چاله‌ها چگونه تغذیه می‌کنند و چگونه بر جهان پیرامون خود اثر می‌گذارند، دگرگون خواهد کرد.

فرشاد واحدی
به دنیای علم خوش اومدی! من فرشاد هستم، کنجکاو برای کشف رازهای جهان و نویسنده مقالات علمی برای آدم‌های کنجکاو مثل خودت!

نظر بگذارید

نظرات

هنوز نظری ثبت نشده. اولین نفر باشید.