راز جنگل های وارونه مریخ و نقش یخ خشک در شکل گیری آن ها

رگه‌های تیرهٔ مریخ در نگاه نخست شبیه جنگلی یخ‌زده‌اند، اما این تصویر خطای دید است. یخ خشک، نور خورشید و گازهای محبوس شن‌ها را به حرکت درمی‌آورند و چشم‌انداز تپه‌های شنی را با هر فصل تغییر می‌دهند.

.2 دیدگاه
راز جنگل های وارونه مریخ و نقش یخ خشک در شکل گیری آن ها

3 دقیقه

دنبال کردن در گوگل

اگر به‌اندازهٔ کافی به عکسی عجیب از دوربین های‌رایز خیره شوید، ذهنتان برای آن داستان می‌سازد: تنه‌هایی باریک، تاج‌هایی ژولیده و جنگلی یخ‌زده که از دشتی قطبی و رنگ‌پریده سر برآورده است. این تصویر که مدارگرد شناسایی مریخ ناسا در سال ۲۰۰۸ ثبت کرد، می‌تواند چشم را فریب دهد. منظره، جنگلی را به شما القا می‌کند که وجودش ناممکن است.

تصویر را وارونه کنید تا این توهم فروبپاشد. آنچه پیش‌تر شاخه و تنه به نظر می‌رسید، به رگه‌های تیره‌ای تبدیل می‌شود که روی دامنهٔ تپه‌های شنی پایین می‌لغزند؛ این‌ها شن هستند، نه نهال. این وارونگی یادآوری مفیدی است که زاویهٔ دید اهمیت دارد، به‌ویژه در سیاره‌ای که فصل‌هایش را با یخ خشک رقم می‌زند.

مریخ سرما را به شیوه‌ای متفاوت از زمین تجربه می‌کند. بخش بزرگی از یخ‌های قطبی سیارهٔ سرخ از دی‌اکسیدکربن جامد، یعنی یخ خشک، تشکیل شده است، نه آب. در زمستان طولانی و سخت، لایه‌ای از یخ شفافِ دی‌اکسیدکربن روی تپه‌های شنی را می‌پوشاند. با بازگشت نور خورشید در بهار، یخ ذوب نمی‌شود، بلکه تصعید شده و مستقیماً به گاز تبدیل می‌شود. گرما از لایهٔ شفاف عبور می‌کند و زمین زیر آن را گرم می‌سازد؛ در نتیجه، میان یخ و شن، حباب‌هایی از دی‌اکسیدکربن پرفشار شکل می‌گیرند.

با وارونه‌کردن تصویر جنگل مریخی، چشم‌اندازی کاملاً متفاوت آشکار می‌شود. 

این گازهای محبوس راهی برای خروج پیدا می‌کنند. آن‌ها پوستهٔ شکنندهٔ سطح را می‌شکافند و شن و غبار را در فوران‌هایی کوتاه و بادبزنی‌شکل به هوا می‌فرستند. مواد آزادشده از دامنه‌های تند به پایین سرازیر می‌شوند و رگه‌های باریک و تیره و فرورفتگی‌های تازه‌ای در تپه‌های شنی پدید می‌آورند. در تصویر های‌رایز سال ۲۰۰۸، دوربین در واقع ابر کوچکی از غبار را ثبت کرد که بر اثر یکی از این ریزش‌ها به هوا برخاسته بود؛ تصویری کم‌نظیر از بهمن فصلی در حال حرکت.

دانشمند سیاره‌شناس کندیس هانسن-کوهارچک و همکارانش در پژوهشی در سال ۲۰۱۱ این دگرگونی‌ها را بررسی کردند. آن‌ها با مقایسهٔ مجموعه‌تصاویر های‌رایز در سال‌های مریخی مختلف، تپه‌های شنی‌ای را ثبت کردند که آبراهه‌ها، گودال‌ها و رسوبات تازه در آن‌ها پدید آمده بود. در نمونه‌هایی که اندازه‌گیری شدند، پای برخی دامنه‌ها طی یک سال مریخی بین ۲٫۲ تا ۴٫۷ متر جابه‌جا شده بود؛ تغییری ملموس در چشم‌اندازی که بی‌جان به نظر می‌رسد.

مجموعه‌ای از مشاهدات های‌رایز نشان می‌دهد که یخ فصلی دی‌اکسیدکربن چگونه شن را در دامنهٔ یک تپهٔ مریخی به پایین می‌راند، رگه‌های تیره بر جا می‌گذارد و چشم‌انداز را تغییر می‌دهد. 

باد بقیهٔ تغییرات ظاهری را انجام می‌دهد. تابستان پوشش دی‌اکسیدکربن و همراه آن، رگه‌های تیره و چشمگیر را می‌زداید. بادهای سطحی دوباره دامنه‌ها را صاف می‌کنند و آثار را تا فرارسیدن یخبندان بعدی می‌پوشانند. سپس زمستان بازمی‌گردد، تپه‌های شنی دوباره جامه‌ای از یخ خشک می‌پوشند و بهار بار دیگر فوران‌های کوتاه و نمایشی خود را به راه می‌اندازد.

پس این درختان وهم‌آلود اصلاً نشانهٔ حیات نیستند، بلکه ردپای یک سامانهٔ آب‌وهوایی بیگانه‌اند: نور خورشید، یخ خشک شفاف، گاز محبوس و شن روان. این منظره یادآوری می‌کند که مریخ دستور زبان ویژهٔ خود را برای فرسایش و جابه‌جایی دارد؛ زبانی که می‌تواند شکل‌های آشنا را به سخره بگیرد و سیاره را هم‌زمان ایستا و به‌شکلی شگفت‌انگیز زنده جلوه دهد.

به این الگوهای دگرگون‌شونده خیره می‌شویم و زبان جهانی را می‌آموزیم که پیوسته چهره‌اش را تغییر می‌دهد؛ هر بار با جنگلی که وجود ندارد.

نگار بابایی
من نگارم، عاشق آسمون و کشف ناشناخته‌ها! اگر مثل من از دیدن تلسکوپ و کهکشان‌ها ذوق‌زده می‌شی، مطالب من رو از دست نده!

نظر بگذارید

نظرات (2)

دیتاپالس

این واقعا اثبات شده؟ یعنی دی‌اکسیدکربن به این شکل شن رو جابه‌جا میکنه؟ شک دارم...

آستروست

وای، همیشه فکر می‌کردم اون درختا واقعی‌اند... تا وقتی عکسو برگردوندم، ذهنم ترکید! چه بازی‌ای با دید!