ردیابی تهاجم گلیوبلاستوما در مغز با هوش مصنوعی

پژوهشگران با روش گلیوتریس حرکت هزاران سلول گلیوبلاستوما را در بافت زنده مغز دنبال کردند و نشان دادند تهاجم تومور پویا، متغیر و وابسته به مسیرهای مهاجرتی گوناگون است.

.4 دیدگاه
ردیابی تهاجم گلیوبلاستوما در مغز با هوش مصنوعی

5 دقیقه

دنبال کردن در گوگل

آن‌ها مانند مسافرانی بی‌قرار حرکت می‌کنند. یک روز سلول گلیوبلاستوما به رگ خونی می‌چسبد، انگار در حال دنبال کردن یک بزرگراه است. چند روز بعد به درون بافت پیرامون می‌لغزد و مسیری کاملا متفاوت را در پیش می‌گیرد. این رفتار تغییرشکل‌دهنده فقط یک نظریه نیست. از آن عکس‌برداری شد، مسیرش ردیابی شد و طی پنج روز نقشه‌برداری شد.

در دانشگاه اوپسالا، پژوهشگران یک روند کاری به نام گلیوتریس ساختند که تصاویر تکرارشونده میکروسکوپی و یادگیری ماشین را به هم پیوند می‌دهد تا هزاران سلول منفرد تومور را هنگام عبور از برش‌های زنده مغز موش دنبال کند. به جای عکس‌های ثابت و منجمد، این تیم حرکت را ثبت کرد: تصاویری که هر چند ساعت یک‌بار گرفته شدند و به یک تایم‌لپس از تصمیم‌های سلولی تبدیل شدند. نتیجه، حقیقتی مهم و نگران‌کننده را درباره تهاجم گلیوبلاستوما نشان می‌دهد: مهاجرت سلولی سیال است، نه ثابت.

گلیوتریس: هیتش مانگوکیا و مادلین اسکپوس. 

چرا این موضوع اهمیت دارد؟ زیرا مرگبار بودن گلیوبلاستوما از سلول‌های پراکنده‌ای ناشی می‌شود که از جراحی جان سالم به در می‌برند و زمینه بازگشت سرطان را فراهم می‌کنند. اگر هر سلول بتواند شیوه حرکت خود را تغییر دهد و در چند روز شکلش را بازسازی کند، مسدود کردن یک مسیر واحد شاید مانند بستن یک جاده باشد، در حالی که ترافیک از ده‌ها کوچه فرعی عبور می‌کند. برخی تومورها بزرگراه‌های عروقی را ترجیح می‌دهند؛ برخی دیگر به شکل پراکنده در پارانشیم پخش می‌شوند. حتی درون یک تومور واحد نیز رفتارها ناهمگون است، راهبرد یک سلول پیش‌بینی‌کننده رفتار سلول کناری آن نیست.

این ردیابی به لطف یک خط لوله محاسباتی امکان‌پذیر شد که شکل سلول‌ها را تشخیص می‌دهد، مسیر حرکت آن‌ها را در سراسر برش‌های کامل مغز دنبال می‌کند و گذار میان وضعیت‌های مختلف حرکتی را مدل‌سازی می‌کند. این تیم سلول‌های گلیوبلاستومای مشتق‌شده از بیماران را به مغز موش پیوند زد، برش‌های نازک را در آزمایشگاه زنده نگه داشت، تا پنج روز از آن‌ها تصویربرداری کرد و بخش سنگین کار را به الگوریتم‌ها سپرد. همین مقیاس، یعنی ردیابی هزاران سلول در سراسر برش‌های کامل، گلیوتریس را از روش‌هایی متمایز می‌کند که فقط چند سلول یا نواحی بسیار کوچک را بررسی می‌کنند.

سون نلاندر، استاد گروه ایمنی‌شناسی، ژنتیک و آسیب‌شناسی، دانشگاه اوپسالا. 

جهش‌های کوتاه حرکتی. دوره‌های طولانی تغییر. هر دو مشاهده شدند. برخی سلول‌ها به رگ‌های خونی چسبیدند و برای مدت‌های طولانی همان‌جا ماندند؛ برخی دیگر جدا شدند و به درون بافت فرو رفتند و طی چند روز شکل و سرعت خود را تغییر دادند. در برخی آزمایش‌ها، یک ریخت‌شناسی خاص و سریع‌حرکت در مرکز بسیاری از گذارها قرار داشت و مانند یک هاب، رفتارهای مختلف را به هم پیوند می‌داد. همین موضوع برخی ریخت‌شناسی‌های سلولی را به‌شدت جالب و بالقوه خطرناک می‌کند.

آزمایش‌های درمانی فقط این معما را پیچیده‌تر کردند. دو ترکیب دارویی حرکت سلول‌ها را در برش‌ها کاهش دادند، اما میزان اثربخشی آن‌ها بسته به تومور مشتق‌شده از هر بیمار متفاوت بود. همچنین وقتی در برخی مدل‌ها پرتودرمانی با شیمی‌درمانی ترکیب شد، جمعیت سلولی به سمت همان نوع سلول سریع‌حرکت جابه‌جا شد. آیا درمان، سلول‌های کندتر را حذف کرد و سلول‌های تندرو را باقی گذاشت؟ این مطالعه تا حد ادعای رابطه علت و معلولی پیش نمی‌رود، اما این احتمال را مطرح می‌کند که درمان‌های رایج، ترکیب سلول‌های مهاجر را به شیوه‌هایی تغییر می‌دهند که هنوز آن‌ها را به‌خوبی درک نکرده‌ایم.

دیدن اینکه سلول‌ها چگونه در زمان واقعی مسیرهای تازه ابداع می‌کنند، راهی به سوی آزمایش‌های هوشمندتر و در نهایت درمان‌های هوشمندتر باز می‌کند.

سلول‌های گلیوبلاستوما در حال تهاجم به بافت زنده مغز. هر سلول توموری ردی رنگی از خود به جا می‌گذارد که نشان می‌دهد طی پنج روز از کجا حرکت کرده است، از آبی (شروع) تا قرمز (پایان). رگ‌های خونی و سلول‌های ایمنی (میکروگلیا و ماکروفاژها) با رنگ خاکستری نشان داده شده‌اند. برخی سلول‌های توموری در امتداد رگ‌های خونی مهاجرت می‌کنند، در حالی که برخی دیگر آزادانه درون بافت حرکت می‌کنند. این تصویر با گلیوتریس ثبت شده است، روشی تازه که از هوش مصنوعی برای دنبال کردن هزاران سلول منفرد تومور در بافت زنده مغز و اندازه‌گیری نحوه تغییر آن‌ها میان شیوه‌های مختلف تهاجم استفاده می‌کند. 

نرم‌افزار گلیوتریس که با همکاری تیم‌هایی از دانشگاه فناوری چالمرز و دانشگاه گوتنبرگ توسعه یافته، در اختیار آزمایشگاه‌های دیگر نیز قرار دارد. این یعنی پژوهشگران در سراسر جهان می‌توانند این رویکرد را بازتولید کنند، تومورهای بیماران مختلف را با هم مقایسه کنند و بررسی کنند داروهای نامزد درمان چگونه بر شبکه‌های مهاجرت سلولی اثر می‌گذارند، نه فقط بر یک رفتار منفرد. در حال حاضر، این فناوری یک ابزار پژوهشی است، نه یک روش تشخیص بالینی؛ اما انتشار آن، بررسی چگونگی تعامل سلول‌ها با رگ‌های خونی، سلول‌های ایمنی و ماتریکس ساختاری مغز را سرعت می‌بخشد.

هنوز ناشناخته‌های بزرگی وجود دارد. آیا سلول‌های سریع‌حرکت در برابر درمان مقاوم‌ترند؟ آیا آن‌ها بازگشت تومور را مؤثرتر از همتایان کندتر خود پایه‌گذاری می‌کنند؟ پاسخ به این پرسش‌ها به مطالعات بعدی نیاز دارد که الگوهای مهاجرت را به پروفایل‌های مولکولی و پیامدهای بلندمدت پیوند دهند. فعلا گلیوتریس مسئله را از نو تعریف می‌کند: تهاجم گلیوبلاستوما یک تاکتیک واحد برای غلبه کردن نیست، بلکه مجموعه‌ای متغیر از رفتارهاست که باید فهمیده شود.

اگر سلول‌های توموری بداهه‌پردازند، آزمایش‌های ما نیز باید به طراحی رقص تبدیل شوند: ردیابی حرکت، پیش‌بینی تغییر مسیرها و آزمودن مداخلاتی که نه فقط مقصد سلول‌ها، بلکه چگونگی تغییر آن‌ها در طول مسیر را نیز پیش‌بینی می‌کنند.

فرشاد واحدی
به دنیای علم خوش اومدی! من فرشاد هستم، کنجکاو برای کشف رازهای جهان و نویسنده مقالات علمی برای آدم‌های کنجکاو مثل خودت!

نظر بگذارید

نظرات (4)

پمپزون

خوبه اما کمی شلخته به نظر میاد، یعنی داروها ممکنه فقط سلوهای کندتر رو بزنن و بقیه بیفتن رو دور تند؟ اگه اینطوره مشکل جدیه، باید بیشتر بررسی بشه

مهدی

تو آزمایشگاه خودمون هم شبیه این دیدم، ولی این روش که هزاران سلول رو دنبال میکنه واقعا فرق داره. به شرطی که نتایج ترجمه بشن به درمان، امیدوارم.

لابکور

آیا واقعا این رفتار تو همه بیمارا هست؟ شواهد قویه اما هنوز علت معلوم نیست، ممکنه مدل موش اغراق کنه یا... باید ببینیم

داتاپلز

واااای، فکرشم نمیکردم سلول‌ها اینقدر چابک باشن! خیلی نگران‌کننده، یعنی درمان باید چند جهتی باشه... واقعا عجیب