کشف دورترین جفت اختروش فعال در سپیده دم کیهان

اخترشناسان دورترین جفت اختروش فعال را در جهان آغازین شناسایی کرده‌اند؛ سامانه‌ای با دو سیاهچاله کلان‌جرم که نظریه‌های رشد سریع کیهانی را به چالش می‌کشد.

.3 دیدگاه
کشف دورترین جفت اختروش فعال در سپیده دم کیهان

4 دقیقه

دنبال کردن در گوگل

آن‌ها همچون فانوس‌هایی ناممکن از دوران نوزادی جهان می‌درخشند. دو اختروش فروزان، که هرکدام از یک سیاهچاله کلان‌جرم نیرو می‌گیرند، تنها ۹۰۰ میلیون سال پس از مهبانگ شناسایی شده‌اند؛ اجرامی چنان عظیم که نظریه‌های کنونی درباره رشد اولیه کیهان را به چالش می‌کشند.

یکی از اعضای این جفت، جرمی در حدود ۱.۵ میلیارد برابر جرم خورشید دارد. همدم آن نیز حدود ۴۰۰ میلیون جرم خورشیدی وزن دارد. این دو با هم دورترین جفت اختروش فشرده‌ای را تشکیل می‌دهند که تاکنون شناسایی شده است؛ سامانه‌ای با شناسه J1602+4228AB که نام هاوایی Nāpōwawāʻenakaulua برای آن برگزیده شده است. دو هسته این سامانه تنها حدود ۱۸٬۱۰۰ سال نوری از هم فاصله دارند، یعنی تقریبا یک‌پنجم قطر کهکشان راه شیری. با معیارهای کیهانی، این دو همسایگانی بسیار نزدیک‌اند.

چنین غول‌هایی چگونه تا این اندازه سریع شکل گرفتند؟ این پرسش بر تمام بخش‌های این کشف سایه انداخته است. در نخستین میلیارد سال عمر جهان، کهکشان‌ها هنوز در حال یافتن شکل خود بودند، داربست‌های ماده تاریک در حال شکل‌گیری بودند و گاز به درون ساختارهای نوظهور سرازیر می‌شد. برخوردها و ادغام‌های کهکشانی می‌توانند سوخت را به سوی سیاهچاله‌های مرکزی هدایت کنند و رشدی پرشتاب را رقم بزنند. اما حتی با وجود این سازوکارها، ساختن جرمی با یک میلیارد برابر جرم خورشید در کمتر از یک میلیارد سال کار آسانی نیست. شکل‌گیری دو نمونه از این دست، آن هم در کنار هم، مسئله را وارد قلمرویی تازه می‌کند.

این یافته از دل پیمایش ایثر به دست آمد؛ برنامه‌ای با تلسکوپ فضایی جیمز وب که حدود ۲۰۰ اختروش نخستین را بررسی کرد، یعنی تقریبا نیمی از اختروش‌های شناخته‌شده در آن دوره کیهانی. واحد میدان یکپارچه طیف‌نگار فروسرخ نزدیک وب چیزی را آشکار کرد که شبیه همدمی کم‌نور در نزدیکی اختروش J1602+4228A بود. سپس پیگیری‌های زمینی با تلسکوپ جمینای شمالی بر فراز موناکیا، در تنها دو شب با دید جوی عالی، این جفت را به‌روشنی از هم تفکیک کرد. آسمانی شفاف و کاری سریع.

اختروش‌ها ستاره نیستند. آن‌ها نشانه‌های درخشان و پرانرژی گازی هستند که به درون سیاهچاله‌های کلان‌جرم می‌چرخد و فرو می‌ریزد. هنگامی که ماده به سوی درون سقوط می‌کند، داغ و تابان می‌شود و گاهی حتی از خود کهکشان میزبان نیز درخشان‌تر دیده می‌شود. اما این مرحله درخشان در مقیاس‌های کیهان‌شناختی معمولا کوتاه‌عمر است. دیدن دو سیاهچاله همسایه که هر دو در سپیده‌دم کیهان فعال و تا این اندازه نورانی‌اند، مانند یافتن دو آتش بزرگ است که هم‌زمان در ساحلی مه‌آلود می‌سوزند؛ پدیده‌ای نادر و پرمعنا.

از آن دوره بسیار آغازین، تنها سه جفت اختروش شناسایی شده است. چرا این‌قدر کمیاب‌اند؟ بخشی از دلیل این است که وضوح کافی برای جدا کردن منابع کم‌نور و بسیار نزدیک از چنین فاصله‌های عظیمی در اختیار نداریم. بخشی دیگر به این برمی‌گردد که مرحله اختروشی مانند چراغی ناپایدار، روشن و خاموش می‌شود. افزون بر این، محیط‌هایی که رشد سریع سیاهچاله‌ها را پرورش می‌دهند نیز ممکن است خود نادر باشند؛ نواحی فوق‌العاده چگال در کیهان جوان، جایی که برهم‌کنش‌ها و ادغام‌های سرشار از گاز رایج بوده‌اند.

پژوهشگران می‌گویند Nāpōwawāʻenakaulua شاید نشانه یکی از همین همسایگی‌های استثنایی باشد. اگر چنین باشد، این سامانه به آزمایشگاهی طبیعی برای بررسی چگونگی شکل‌گیری نخستین کهکشان‌های پرجرم و سیاهچاله‌های مرکزی آن‌ها تبدیل می‌شود و می‌تواند روشن کند که آیا برهم‌کنش مستقیم کهکشان‌ها مسیر اصلی رشد در جهان آغازین بوده است یا نه.

هنوز پاسخ ساده و جمع‌وجوری وجود ندارد. این کشف محدودیت‌های تازه‌ای بر مدل‌های مربوط به بذرهای سیاهچاله‌ای، فیزیک برافزایش و نقش محیط کیهانی اعمال می‌کند. همچنین قدرت ترکیب حساسیت فروسرخ تلسکوپ جیمز وب با تلسکوپ‌های زمینی دارای توان تفکیک فضایی بالا را برجسته می‌سازد. چنین رصدهایی نظریه‌پردازان را وادار می‌کند سناریوهایی را که زمانی پذیرفتنی به نظر می‌رسیدند بازنگری کنند و رصدگران را به نگاه عمیق‌تر و گسترده‌تر سوق می‌دهد.

نام هاوایی این سامانه، که از راه همکاری میان زبان و اخترشناسی انتخاب شده، تقریبا به معنای دو جرم آسمانی با تاریکی نیرومند و ژرف در درخشش گرماست که انرژی را دوباره در جهان زنده می‌کنند. تصویری بسیار برازنده است: تاریکی‌ای که نور می‌آفریند و انرژی‌ای که در نخستین فصل‌های تاریخ کیهان شکل گرفته است.

رصدهای بیشتری از هم‌اکنون برنامه‌ریزی شده است. دانشمندان ماده پیرامون این سامانه را نقشه‌برداری خواهند کرد، به دنبال نشانه‌های ادغام‌های در حال وقوع می‌گردند و ردپاهای طیفی را دنبال می‌کنند که نشان می‌دهد این سیاهچاله‌ها چگونه تغذیه شده‌اند. جهان همچنان ما را غافلگیر می‌کند. آیا شگفتی بعدی فصل دیگری از داستان پیدایش نخستین غول‌های کیهانی را بازنویسی خواهد کرد؟

فرشاد واحدی
به دنیای علم خوش اومدی! من فرشاد هستم، کنجکاو برای کشف رازهای جهان و نویسنده مقالات علمی برای آدم‌های کنجکاو مثل خودت!

نظر بگذارید

نظرات (3)

مهدی

کمی اغراق شده بنظرم، ولی نتیجه‌ش جذابه. باید داده‌های بیشتر و مستقل ببینیم، عجله نداره

دیتاپالس

واقعاً این اندازه‌گیری‌ها قابل اعتمادن؟ یا خطا و اغراقه؟ دو غول تو ۹۰۰ میلیون سال خیلی عجیبه...

آستروست

وای، تصورِ دو فانوس از دوران نوزادی جهان که هم‌زمان می‌درخشند، خیره‌کننده‌ست... واقعن چطور اینقدر سریع شدند؟