ستاره مرده ای که توفان های مغناطیسی دوردست را آشکار کرد

کوتوله‌ای سفید که هر هشت دقیقه می‌چرخد، به اخترشناسان کمک کرده است تپش‌های رادیویی مرموز و توفان‌های مغناطیسی یک ستاره خورشیدمانند را در فاصله بیش از ۵۰۰۰ سال نوری بررسی کنند.

.
ستاره مرده ای که توفان های مغناطیسی دوردست را آشکار کرد

6 دقیقه

دنبال کردن در گوگل

ستاره‌ای کوچک و مرده که هر هشت دقیقه یک‌بار می‌چرخد، راهی کم‌نظیر برای شنود توفان‌های مغناطیسی در فاصله بیش از ۵۰۰۰ سال نوری در اختیار اخترشناسان گذاشته است. شاید این ماجرا علمی‌تخیلی به نظر برسد، اما تلسکوپ‌های رادیویی نشان می‌دهند که بقایای فشرده ستاره‌ای می‌توانند مانند چراغ‌قوه‌های کیهانی عمل کنند، پرتوهایی را از جو ستاره همراه بگذرانند و ردپای خود را در سیگنال‌هایی بر جای بگذارند که روی زمین دریافت می‌کنیم.

چرخش یک ستاره مرده در هر هشت دقیقه، اخترشناسان را به سامانه‌ای کیهانی و مرموز رسانده است؛ سامانه‌ای که تپش‌های رادیویی عجیب و توفان‌های ستاره‌ای عظیمی را در فاصله بیش از ۵۰۰۰ سال نوری آشکار می‌کند. 

این سامانه که با نام GPM J071507−114153 فهرست شده، از یک کوتوله سفید و ستاره‌ای شبیه خورشید ما تشکیل شده است. ویژگی خارق‌العاده این جفت فقط چرخش شتابان کوتوله سفید نیست، بلکه تپش‌های رادیویی‌ای است که در بازه‌هایی چنددقیقه‌ای یا چندساعته روشن و خاموش می‌شوند. این تپش‌ها به خانواده نادری از منابع به نام گذرهای رادیویی بلنددوره، یا ال‌پی‌تی‌ها، تعلق دارند. از زمان کشف نخستین جرم از این نوع در سال ۲۰۲۱، اخترشناسان تنها حدود دوازده نمونه یافته‌اند و هرکدام پرسش‌هایی بیش از پاسخ‌ها به همراه داشته‌اند.

پرتوهای کوتوله سفید از جو ستاره دیگر می‌گذرند و سرنخ‌هایی درباره رفتار آن آشکار می‌کنند. 

شناسایی منبع تپنده

تلسکوپ‌های رادیویی اغلب سیگنال‌های گذرایی را ثبت می‌کنند که رفتاری غیرقابل‌پیش‌بینی دارند. این سیگنال‌ها چشمک می‌زنند و در آسمان جابه‌جا می‌شوند. در این مورد، پیشرفت مهم زمانی حاصل شد که تپش‌ها آن‌قدر واضح بودند که می‌شد حرکت را دنبال کرد. پژوهشگران با بررسی زمان‌بندی درخشش‌های رادیویی، حرکت کوتوله سفید را در مدارش به دور ستاره همراهِ خورشیدمانند تشخیص دادند. این حرکت نشان می‌دهد منشأ تپش‌ها ناحیه‌ای بسیار نزدیک به کوتوله سفید یا سطح خود آن است.

دکتر سام مک‌سوینی، نویسنده اصلی پژوهش و دانشمند راه‌اندازی رصدخانه آرایه کیلومترمربعی، گفت: «این نخستین بار است که تپش‌ها آن‌قدر واضح‌اند که می‌توان حرکت کوتوله سفید را در مدارش به دور ستاره همراه مشاهده کرد. بنابراین می‌دانیم تپش‌ها از ناحیه‌ای نزدیک به کوتوله سفید، یا حتی احتمالاً از خود آن، سرچشمه می‌گیرند.» این رصد، گمانه‌زنی را به سناریویی آزمون‌پذیر تبدیل می‌کند: ستاره فشرده موتور اصلی است و پرتوهایش محیط ستاره همراه را می‌پیمایند.

دانشمندان پردیس دانشگاه کرتین در مرکز بین‌المللی پژوهش رادیویی اخترشناسی، این تپش‌های رادیویی مرموز را به جفتی نامتعارف از ستاره‌ها پیوند داده‌اند: ستاره‌ای مرده که هر هشت دقیقه می‌چرخد و ستاره‌ای شبیه خورشید خودمان. 

رسیدن به چنین وضوحی به زمان رصدی فراوان و توان محاسباتی چشمگیری نیاز داشت. گروه پژوهشی با استفاده از مرکز پژوهشی ابررایانش پاوسی، بیش از ۱۰۰ ساعت داده رادیویی را پردازش کرد تا زمان‌بندی و جابه‌جایی‌های داپلری پنهان در تپش‌ها را استخراج کند. این جابه‌جایی‌ها حرکت مداری را نشان می‌دهند و به گروه امکان دادند سهم کوتوله سفید را از هرگونه فعالیتی که در ستاره همراه رخ می‌دهد، جدا کنند.

نقشه‌برداری از توفان‌های ستاره‌ای در سراسر کهکشان

فراتر از پویایی مداری، نکته‌ای شگفت‌انگیز دیگر هم وجود داشت. هنگامی که پرتو کوتوله سفید از جو ستاره همراه می‌گذشت، از پشت ناحیه‌ای با میدان مغناطیسی قوی عبور کرد که احتمالاً یک برجستگی ستاره‌ای بود؛ حلقه‌ای بزرگ از پلاسما که از ستاره فوران می‌کند. این برهم‌کنش ساختارهای بیشتری را در سیگنال رادیویی ایجاد کرد و عملاً فعالیت مغناطیسی ستاره‌ای دوردست را آشکار ساخت؛ درست همان‌طور که یک کاوشگر می‌تواند سازوکارهای درونی سامانه‌ای جوی را نشان دهد.

استاد همکار ناتاشا هرلی‌واکر، یکی از نویسندگان مقاله، توضیح داد: «افزون بر این، حرکت کوتوله سفید را در پشت ناحیه‌ای با میدان مغناطیسی قوی هم دیدیم که به احتمال زیاد یک «برجستگی ستاره‌ای» است؛ حلقه بزرگی از پلاسما که از سطح ستاره فوران می‌کند. شگفت‌انگیز است که با استفاده از طول‌موج‌های رادیویی می‌توانیم توفان‌های ستاره‌ای را در فاصله بیش از ۵۰۰۰ سال نوری شناسایی کنیم.»

این سامانه نامتعارف از یک کوتوله سفید تپنده، کوچک و بسیار پرانرژی تشکیل شده که به دور ستاره‌ای بسیار بزرگ‌تر و شبیه خورشید ما می‌چرخد. 

شناسایی شراره‌ها و برجستگی‌ها در ستاره‌ای خورشیدمانند از چنین فاصله‌ای، دریچه تازه‌ای برای بررسی مغناطیس ستاره‌ای می‌گشاید. رصدهای نوری سنتی می‌توانند شراره‌ها را هنگام درخشان‌تر شدن ستاره آشکار کنند، اما رصدهای رادیویی به ذرات باردار و میدان‌های مغناطیسی حساس‌اند و به اخترشناسان امکان می‌دهند هندسه و شدت این فعالیت‌ها را بررسی کنند. ازاین‌رو، پیمایش‌های رادیویی مکملی قدرتمند برای پایش‌های نوری و پرتو ایکس هستند و به درک بهتر تأثیر آب‌وهوای فضایی بر ستاره‌ها و سیاره‌های فراخورشیدی احتمالی آن‌ها کمک می‌کنند.

نموداری از سامانه GPM J071507−114153 که نشان می‌دهد آرایش ستاره‌ها چگونه بر تپش‌های دریافتی از آسمان اثر می‌گذارد. 

کشف این سامانه با همکاری چند مرکز پیشرفته ممکن شد. شناسایی اولیه را آرایه میدان‌گسترده مورچیسون انجام داد؛ ابزاری پیمایشی که پهنه‌های بزرگی از راه شیری را بررسی می‌کند. پس از آنکه این آرایه سیگنال‌های گذرا را ثبت کرد، گروه پژوهشی برای تعیین دقیق موقعیت منبع از تلسکوپ میرکَت در آفریقای جنوبی بهره گرفت. پیگیری نوری با رصدخانه دبلیو. ام. کک در ماوناکیا وجود ستاره همراهی از رده طیفی جی را تأیید کرد؛ رده‌ای که با طبقه‌بندی کلی خورشید ما مطابقت دارد.

سامانه GPM J071507−114153 ستاره‌ای خورشیدمانند دارد، اما آن‌قدر دور است که با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شود. 

آرایه میدان‌گسترده مورچیسون و میرکَت هر دو پیش‌ساز تلسکوپ‌های رصدخانه آرایه کیلومترمربعی هستند که در استرالیا و آفریقای جنوبی ساخته می‌شوند. اگر همین پیش‌سازها به کشفیات تازه‌ای رسیده‌اند، حساسیت و وضوح بیشتر آرایه‌های اس‌کی‌ای-لو و اس‌کی‌ای-مید نویدبخش یافته‌های بسیار بیشتری است. انتظار می‌رود نه‌تنها شمار شناخته‌شده گذرهای رادیویی بلنددوره افزایش یابد، بلکه داده‌های دقیق‌تری نیز درباره محیط‌های مغناطیسی شکل‌دهنده این سیگنال‌ها به دست آید.

این کشف تازه به مجموعه رو‌به‌گسترش گذرهای رادیویی بلنددوره شناخته‌شده می‌پیوندد و به پر کردن فاصله میان این گذرها و تپنده‌های کوتوله سفید کمک می‌کند. 

دیدگاه کارشناس

دکتر مایا چن، اخترفیزیک‌دانی که در این پژوهش مشارکت نداشته اما درباره گذرهای رادیویی تحقیق کرده است، گفت: «این سامانه آزمایشگاهی نادر برای بررسی چگونگی برهم‌کنش اجرام فشرده با ستاره‌های معمولی است. وقتی پرتو کوتوله سفید از مغناط‌کره یک ستاره می‌گذرد، تابش رادیویی اطلاعات دقیقی درباره ساختار میدان و جمعیت ذرات در اختیار می‌گذارد. انگار هم‌زمان زمان‌بندی تپش‌ها را داریم و تصویربرداری سی‌تی از میدان مغناطیسی انجام می‌دهیم. با آرایه‌های نسل آینده می‌توانیم این روش را برای سامانه‌های بسیار بیشتری به کار ببریم.»

جمع‌بندی

سامانه GPM J071507−114153 نشان می‌دهد کوتوله‌های سفیدِ همراه با ستاره‌های خورشیدمانند می‌توانند تپش‌های رادیویی طولانی و ساختارمندی تولید کنند و توفان‌های مغناطیسی دوردست را آشکار سازند. این کشف منشأ برخی گذرهای مرموز را محدودتر می‌کند و روشی برای بررسی مغناطیس ستاره‌ای در سراسر کهکشان به دست می‌دهد. با گسترش پیمایش‌ها و آغاز به کار آرایه کیلومترمربعی، اخترشناسان احتمالاً پیوندهای گمشده میان رده‌های مختلف گذرهای رادیویی را پیدا خواهند کرد و خواهند آموخت بقایای فشرده ستاره‌ای چگونه بر آب‌وهوای فضایی خورشیدهای دوردست اثر می‌گذارند و آن را آشکار می‌کنند.

فرشاد واحدی
به دنیای علم خوش اومدی! من فرشاد هستم، کنجکاو برای کشف رازهای جهان و نویسنده مقالات علمی برای آدم‌های کنجکاو مثل خودت!

نظر بگذارید

نظرات

هنوز نظری ثبت نشده. اولین نفر باشید.