ساعتی را تصور کنید که دندانههایش آنقدر بزرگاند که در طول عمر انسان حتی یک بار هم دیده نمیشوند: این ساعت هر ۴۰۵ هزار سال یک بار تیکتاک میکند. در ظاهر، آبوهوای زمین آشفته به نظر میرسد؛ از توفانهای ناگهانی و بادهای سهمگین گرفته تا سیلابهایی که در چند ساعت خط ساحلی را تغییر میدهند. اما زمینشناسان زیر این آشفتگی، ضربان آرام و پایداری را یافتهاند که در سنگها ثبت شده است.
در لایههای رسوبی حوضه سیچوان چین، سنگهایی که در دریایی گرمسیری و حدود نیم میلیارد سال پیش تهنشین شدهاند، رد چندین موج از بقایای توفانها را در خود دارند. این لایهها که «توفاننهشته» نامیده میشوند، اثر انگشت زمینشناختی توفانها هستند: ماسه و سیلتی که امواج و جریانها از بستر دریا میکنند، با خود میبرند و به شکل لایههایی متمایز دوباره تهنشین میکنند؛ لایههایی که ممکن است صدها میلیون سال باقی بمانند.
شیویوان شی و همکارانش با استفاده از چرخهچینهنگاری، یعنی جستوجوی الگوهای تکرارشونده در لایههای رسوبی، و در کنار آن بررسی نشانگرهای شیمیایی، حدود ۲۴ میلیون سال از پیشینه کامبرین را به هم پیوند دادند. نتیجه شگفتانگیز بود: ۵۹ تپش منظم که هرکدام تقریباً ۴۰۵ هزار سال طول میکشیدند. وقتی پژوهشگران محل تجمع توفاننهشتهها را روی نقشه مشخص کردند، الگویی روشن پدیدار شد. در مرحله اوجگیری و اوج هر چرخه، نهشتههای توفانی ضخیمتر و پرتعدادتر میشدند؛ درحالیکه در مراحل دیگر، تنها ردهایی نازک و پراکنده بر جای میماند.
چرا توفانها باید از چنین ضربآهنگ کندی پیروی کنند؟ مظنون اصلی یکی از چرخههای میلانکوویچ است؛ تغییرات مداریای که همسایگان سیارهای زمین بر آن اثر میگذارند. مدار زمین دایرهای کامل نیست؛ میزان کشیدگی بیضیشکل آن، یعنی خروج از مرکز مداری، تحت تأثیر کشش گرانشی سیارهها افزایش و کاهش مییابد. یکی از این چرخههای خروج از مرکز حدود ۴۰۵ هزار سال طول میکشد و بهویژه تحت تأثیر زهره و مشتری است.

این نوسانهای خروج از مرکز، بیشتر از آنکه مقدار کل نور خورشیدی دریافتی زمین در هر سال را تغییر دهند، توزیع این نور در فصلهای مختلف را دگرگون میکنند. این موضوع زمانی اهمیت پیدا میکند که تقدیم مداری، یعنی نوسان آهسته محور زمین، نیز در کار باشد. خروج از مرکز و تقدیم مداری در کنار هم گرمایش فصلی را تعدیل میکنند. گروه شی استدلال میکند که در جهان گرم کامبرین، این تغییرات میتوانستهاند بهطور دورهای گرمایش اقیانوسهای گرمسیری را تشدید کنند. گرمای بیشتر، تبادل انرژی بیشتر میان اقیانوس و جو و در پی آن توفانهای نیرومندتر. زنجیرهای ساده از علت و معلول که در مقیاس زمان زمینشناختی امتداد مییابد.
البته این یافته محدودیتهایی دارد. سوابق رسوبی با صبر فراوان شکل میگیرند، اما همهچیز را ثبت نمیکنند. تغییر سطح دریا، دگرگونی میزان رسوبرسانی و شرایط محلی حفظ لایهها، همگی میتوانند بر بسامد و شدت ظاهری توفاننهشتهها اثر بگذارند. پژوهشگران نیز محتاطاند: این همبستگی قانعکننده است، اما قطعی نیست. بااینحال، شباهت میان ریتم رسوبی ۴۰۵ هزارساله و یک چرخه مداری شناختهشده را نمیتوان بهآسانی نادیده گرفت.
این یافته برای اقلیم امروز یا توفانهای کنونی چه معنایی دارد؟ تعمیم مستقیم نتایج خطرناک است. سامانه اقلیمی امروز زمین با اقلیم کامبرین تفاوت دارد؛ آرایش قارهها، سطح دریاها و ترکیب جو تغییر کردهاند و گرمایش ناشی از فعالیت انسان نیز عامل تازهای است. بنابراین، ریتم ۴۰۵ هزارساله لزوماً به چرخههایی قابل پیشبینی برای توفانهای امروزی تبدیل نمیشود. بااینحال، این کشف ابزارهای بازسازی اقلیم در گذشتههای دور را گسترش میدهد: توفاننهشتهها شاید چیزی بیش از گورستانهای تصادفی توفانها باشند. آنها میتوانند بایگانیهایی باشند که برهمکنش سازوکارهای سیارهای، گرمای اقیانوس و آشفتگی جو را ثبت میکنند.
در این اندیشه که توفانها، خشمگینترین و کوتاهعمرترین رویدادهای آبوهوایی، ممکن است با حرکتهای باشکوه سیارهها آهنگ بگیرند، زیبایی آرامی نهفته است. خشم یک توفان چند ساعت یا چند روز دوام میآورد، اما ساعتی که فراز و فرود بلندمدت آن را تنظیم میکند، به خود منظومه شمسی تعلق دارد. اگر پژوهشهای آینده این پیوند را محکمتر کنند، بسترهای باستانی توفان راه دیگری برای خواندن روایت اقلیمی زمین در گذشتههای دور فراهم خواهند کرد؛ روایتی که نه با جوهر، بلکه با ماسه و سیلت نوشته شده است.
این پژوهش در نشریه جغرافیای دیرین، دیریناقلیمشناسی و دیرینبومشناسی منتشر شده و شیویوان شی از مؤسسه پژوهشی اکتشاف و توسعه نفت، هدایت آن را بر عهده داشته است.
.avif)




نظر بگذارید
نظرات (3)
جالب بود. اینکه لایهها بتونن آرشیوی از تعامل سیارهای، اقیانوس و جو باشن ارزشمنده. ولی تعمیم به امروز سخت، باید نمونه و مدل بیشتر
این واقعاً معتبره؟ یعنی دادهها چقدر قابل اتکا هستن، و آیا تغییر محلی سطح دریا یا رسوب رسانی نمیتونه الگو رو جعل کنه؟
وااای، انتظار نداشتم توفان ها با حرکت منظومه شمسی قافیه باشن! چه تصویر عجیب و در عین حال آرومی، فکرمو برد...