10 دقیقه
در جریان خشکسالی شدید سال 2023، چندین دریاچهٔ سیلابی در بخش مرکزی آمازون برزیل تا دماهایی گرمتر از وان آب داغ بالا رفتند؛ دریاچهٔ تِفِه به اوج 41.0 °C (105.8 °F) رسید. این افزایش شدید دما منجر به مرگومیر گسترده شد: بیش از 200 دلفین، هزاران ماهی و تعداد زیادی از دیگر موجودات آبشیرین تلف شدند. محققان میگویند این رخداد نمونهای روشن از چگونگی بازآرایی اکوسیستمهای آبشیرین در اثر تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی است.
چگونه یک دریاچهٔ آمازون به تنوری تبدیل شد
پژوهشگران مؤسسهٔ مامیرائوآ برای توسعهٔ پایدار در برزیل، بهویژه هیدرولوژیست آین فِلایشمان (Ayan Fleischmann)، با ترکیب مشاهدات ماهوارهای و اندازهگیریهای درجا از دما، این حادثه را بازسازی کردند. آنها مجموعهای نادر از شرایط را شناسایی کردند: 11 روز تابش خورشیدی بیوقفه و بدون ابر، سرعت باد بسیار پایین، سطح آب بهطرز غیرطبیعی کم بهدنبال خشکسالی، و آبی کدر و پر از ذرات معلق که تابش نور را جذب میکرد. این شرایط موجب بهدام افتادن انرژی خورشیدی در لایهٔ آب و راندهشدن دما به فراتر از محدودههای معمول شد.
ماهیگیران محلی و دستیاران میدانی یک دلفین رودخانهای آمازون را در دریاچهٔ آمانا، نزدیک تِفِه، ایالت آمازوناس، برزیل در 25 سپتامبر 2025 روی برانکارد قرار میدهند
استرس حرارتی و فروپاشی زیستی
رکوردهای دمایی در ده دریاچهٔ سیلابی افزایشهای هشداردهندهای را نشان دادند: پنج دریاچه بالای 37 °C رسیدند و دریاچهٔ تِفِه تا 41.0 °C بالا رفت. اما کارشناسان تأکید میکنند که تنها حداکثر دما اهمیت نداشت؛ نوسانهای سریعِ دمایی تا حدود 13 °C در بازههای زمانی کوتاه، فشار حرارتی حاد بر جانورانی وارد کرد که به پنجرههای دمایی بسیار باریکتری تطبیق یافتهاند.
زیستشناس آدالبرتو وال از مؤسسهٔ تحقیقات آمازون برزیل مکانیسم فیزیولوژیک را ساده توضیح داد: "وقتی دما به 41 °C میرسد، ماهیان عملاً از کار میافتند: آنزیمهایشان غیرفعال میشود، سوختوسازشان فرو میپاشد و میمیرند." برای دلفینهای رودخانهای مانند دلفین صورتی آمازون (Inia geoffrensis) و توکوسی (Sotalia fluviatilis) — که در برخی محلها در معرض خطر هستند — ترکیب از بین رفتن منابع غذایی، استرس حرارتی مستقیم و کاهش کیفیت آب کشنده شد.
یک دلفین توکوسی مرده در دریاچهٔ تِفِه، 2023
عوامل اقلیمی: النینو، گرمایش اقیانوسها و شرایط محلی
پژوهشگران این رخداد را به دینامیکهای گستردهتری از نظام اقلیمی پیوند میدهند. گرمشدن فراگیر اقیانوسها، بهویژه در اطلس شمالی، همراه با یک دورهٔ النینوی نسبتاً قوی، شرایط خشکسالی را در بخشهایی از حوضهٔ آمازون تشدید کرد. وقتی آب کمتری در دشت سیلابی وجود داشت و آسمانها شفافتر بودند، گرمایش خورشیدی تشدید شد. تیم تحقیقاتی اشاره میکند که شدت بیسابقهٔ این خشکسالی همسو با انتظارات مربوط به سیارهای در حال گرمشدن است.
روندهای وسیعتر و گرمایش بلندمدت
نگرانکننده اینکه اندازهگیریها نشان میدهد میانگین دمای دریاچههای سیلابی در آمازون مرکزی از سال 1990 حدود 0.6 °C در هر دهه افزایش یافته است. فِلایشمان در گفتگو با خبرگزاری AFP در حین بررسی دریاچهها گفت: "بحران اقلیمی همینجاست و هیچ شکی در آن نیست." آدریان بارنت، اکولوژیست دانشگاه گرینویچ که در این مطالعه مشارکت نداشت، دربارهٔ انرژی لازم برای چنین افزایشی توضیح داد: "افزایش 10 °C در دمای آب بیسابقه است. حجمی از انرژی که برای رساندن چنین حجمهای عظیم آب به این دما لازم است، شگفتانگیز است."
برای درک فنیتر، افزایش دما در اکوسیستمهای آبشیرین تحت تأثیر پارامترهای متعددی است: تابش خالص ورودی، جذب تابش در لایههای سطحی (که توسط تیرگی و مقدار مواد معلق تعیین میشود)، تبادل گرمایی با هوا (که به باد و تبخیر وابسته است)، و ظرفیت گرمایی آب (که با حجم و عمق تغییر میکند). وقتی آب سطحی کم و کدر باشد، تبادل با لایههای عمیق کاهش یافته و لایهٔ سطحی بهسرعت گرم میشود؛ در حالتهای حاد، این امر میتواند به کاهش اکسیژن محلول و افزایش استرس متابولیک منجر شود.
پیامدهای بومشناختی و انسانی
در عرض یک هفته صندوق جهانی حیاتوحش (World Wildlife Fund) گزارش داد که تقریباً 10 درصد از دلفینهای محلی رودخانهای از بین رفتهاند، از جمله 130 دلفین صورتی و 23 توکوسی؛ شمار نهایی لاشهها بعداً به حدود 330 رسید. مرگومیر فراتر از دلفینها بود — هزاران ماهی و شمار بیشماری بندپایان و دوزیستان نیز مردند که شبکههای غذایی و ماهیگیریهای محلی را مختل کرد. برای جوامع حاشیهٔ رودخانه که به ماهی برای تغذیه و معاش وابستهاند، این حادثه پیامدهای اجتماعی و اقتصادی سنگینی داشت.
محققان هشدار میدهند که بسیاری از سامانههای آبشیرین آمازون بهویژه آسیبپذیرند، زیرا سهم قابلتوجهی از آب سطحی جهان را ذخیره میکنند و زیستگسترههای بینظیری را پشتیبانی میکنند. جان ملک، اکولوژیست دانشگاه کالیفرنیای سانتا باربارا، گفت: "نگرانیم که این شرایط شایعتر شود. پیامدها برای تنوع زیستی و جوامع محلی عمیق است." اینکه چنین رویدادهایی میتوانند بهسرعت روی خدمات اکوسیستمی (مانند صید، فیلتراسیون آب و چرخهٔ مواد مغذی) تأثیر بگذارند، نشاندهندهٔ ریسک بلندمدتی برای امنیت غذایی و معیشت در منطقه است.
پیامدها برای حفاظت و سیاست اقلیمی
نویسندگان مقاله محدودیت پاسخهای منطقهای را روشن میکنند: در حالی که اقدامات اضطراری محلی و حفاظت میتواند تا حدی کمککننده باشد، پیشگیری از مرگومیرهای جمعی آینده نیازمند کاهش جهانی انتشار گازهای گلخانهای است. توالی عوامل پشت گرمایش دریاچههای آمازون — گرمشدن اقیانوسها، النینو و روندهای بلندمدت اقلیمی — نشان میدهد بسیاری از تغییرات در مقیاس اکوسیستم به اعمال نیروهای در مقیاس سیارهای وابستهاند.
این تحقیق در مجلهٔ Science منتشر شد و به فهرست رویدادهای مرگومیر گستردهٔ ناشی از تغییر اقلیم در سراسر جهان میافزاید، از مرجانها تا پستانداران خشکی. اگر روند فعلی گرمایش ادامه یابد، دانشمندان هشدار میدهند فروپاشیهای اکوسیستم در مقیاس بزرگتر و با فراوانی بیشتر محتمل خواهند بود.
دیدگاه کارشناسان
دکتر ماریا اورتگا، اکولوژیست آبشیرین با تجربه در اکوسیستمهای استوایی، اظهار داشت: "این رویدادها همچون زنگ هشداری هستند. فیزیولوژی گونههای آبزی به محدودههای دمایی تاریخی بسیار حساس است. اپیزودهای رشد سریع دما پنجرههای بقای موجودات را چنان فشرده میکند که جوامع کامل میتوانند ظرف روزها فرو بریزند. برای کاهش ریسک آینده لازم است هم کاهشهای شدید در انتشار گازهای گلخانهای انجام شود و هم راهبردهای محلی برای حفظ سطوح آب و پیچیدگی زیستگاهها بهکار گرفته شود."
علاوه بر کاهش انتشار، راهحلهای بومی و مدیریتی میتوانند تا حدی افزایش تابآوری محلی را فراهم کنند: مدیریت آبخوانها، حفاظت از پوشش گیاهی حاشیهٔ رودخانهها برای کاهش تابش مستقیم و فرسایش، بازگردانی هابیتاتهای مرطوب و برنامههای هشدار و آمادگی برای جوامع محلی. ترکیب دانش محلی با دادههای علمی و مانیتورینگ ماهوارهای میتواند هشدارهای زودهنگام بهتری تولید کند و جلوگیری از اثرات شدید انسانی را تسهیل نماید.
جزئیات فنی و بینشهای تخصصی
برای خوانندگان فنیتر، چند نکتهٔ کلیدی در مورد مکانیسمهای فیزیکی و زیستی وجود دارد که نقش اساسی در این واقعه ایفا کردند:
- کاهش اکسیژن محلول: افزایش دما موجب کاهش حلالیت اکسیژن در آب میشود و بهعلاوه نرخهای متابولیک موجودات آبزی را بالا میبرد؛ این ترکیب منجر به کمبود اکسیژن موثر و «مرگ ناشی از خفگی» در بافتهای ماهیها و بیمهرگان میگردد.
- اثر تیرگی و جذب تابش: آبهای کدر با بار معلق بالا نور خورشید را در لایههای سطحی جذب میکنند و مانع نفوذ گرما به لایههای پایینتر میشوند؛ در نتیجه لایهٔ رویی که زیستگاه بسیاری از گونههاست، سریعاً داغ میشود.
- نوسانهای سریع دمایی: نوسانهای دمایی بزرگ (مثلاً تا 13 °C) میتواند بر ثبات آنزیمی و عملکرد قلبی-تنفسی تأثیر گذاشته و سازگاریهای رفتاری را نیز بهشدت تحت فشار قرار دهد.
- تغییر ساختار شبکهٔ غذایی: مرگ گونههای پاییندست (مانند بیمهرگان benthic و ماهیهای کوچک) میتواند به فروپاشی تریکهای تروفیکی منجر شود و به کاهش منابع غذایی شکارچیان بزرگ مانند دلفینها بینجامد.
افزایش توانایی پیشبینی این رخدادها مستلزم ادغام چندین منبع داده است: مانیتورینگ ماهوارهای تابش و دما، اندازهگیریهای in-situ از دما و اکسیژن محلول، پایش شفافیت آب (Secchi depth) و اندازهگیری ذرات معلق. مدلسازی هیدروترمال با رزولوشن زمانی بالا میتواند نقاط حساس را شناسایی کند و به مدیریت بهتر منابع آب کمک کند.
اقدامات پیشنهادی و اولویتهای تحقیقاتی
برای کاهش احتمال وقوع رویدادهای مشابه و کاهش پیامدهای آنها، محققان و سازمانهای حفاظت محیط زیست پیشنهادهای زیر را مطرح کردهاند:
- افزایش ظرفیت مانیتورینگ: نصب ایستگاههای اندازهگیری دما و اکسیژن در دریاچههای سیلابی کلیدی و استفاده از سنجش از دور برای شناسایی مناطق در معرض ریسک.
- تقویت مدیریت اکوسیستمهای سیلابی: حفظ و احیای مرزهای رودخانهای، حمایت از هابیتاتهای عمقی که پناهگاه حرارتی باشند، و حفظ پیچیدگی ساختار زیستگاه برای افزایش تابآوری زیستی.
- اقدامات اقلیمی سطحبالا: پیوند دادن حفاظت محلی با تلاشهای جهانی برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای و تعهد به اهداف کاهش دما در توافقهای بینالمللی.
ترکیبی از این اقدامات میتواند هم ریسک کوتاهمدت را کاهش دهد و هم تابآوری بلندمدت اکوسیستمهای آبشیرین آمازون را افزایش دهد. برای سیاستگذاران، اهمیت آگاهسازی دربارهٔ ارتباط مستقیم میان الگوهای اقلیمی جهانی و رویدادهای محلی در آمازون ضروری است.
جمعبندی
حادثهٔ گرمایش شدید دریاچههای سیلابی آمازون و مرگومیر گستردهٔ گونهها در 2023 نمونهٔ بارزی از تأثیرات پیچیدهٔ تغییر اقلیم بر اکوسیستمهای آبشیرین است. این رخداد نشان میدهد که چگونه ترکیبی از عوامل محلی (مانند عمق کم و تیرگی آب) و عوامل اقلیمی بزرگمقیاس (مانند گرمشدن اقیانوسها و رخدادهای النینو) میتواند به نقطهٔ سرریز اکولوژیک منجر شود. جلوگیری از تکرار چنین فجایعی مستلزم همافزایی اقدامات محلی مدیریتی و سیاستهای جهانی کاهش انتشار است.
در نهایت، این مطالعه یادآور میشود که حفاظت از دریاچهها و رودهای آمازون نهتنها مسألهای منطقهای است، بلکه بخشی از چالش جهانی حفظ تنوع زیستی و خدمات اکوسیستمی کرهٔ زمین در برابر تغییر اقلیم بهشمار میآید.
منبع: sciencealert
نظرات
علی_ن
اگر این اتفاق تکرار شه، روستاییها چطور زندگی کنن؟ بیمه، ذخیره غذا یا جابجایی؟ جواب سریع لازمه، جدی میگم
امیر
زنگ خطر روشنه. 0.6 درجه در هر دهه یعنی داریم به سمت یه شرایط جدید میریم، سیاستگذارا باید سریعتر عمل کنن
وایبلین
حس میکنم گزارش یه خورده دراماتیزه شده ولی خب، اثراتش واقعی و نگرانکنندهست، شواهد بلندمدت هم بد نیست
لابکور
من قبلاً تو پروژهای در آمازون کار کردم، عمق کم و آب کدر ترکیب کشندهایه، مردم محلی هشدارها رو جدی بگیرن
توربوجت
این آمار رو از کجا گرفتن دقیقا؟ ماهواره خوبه ولی دادههای میدانی باید باز منتشر بشن... مشکوک نیست؟
کوینپیل
ترکیب النینو و گرمایش اقیانوس منطقیه، اما بدون کاهش گازهای گلخانهای فایده نداره، اقدام محلی هم لازمه
دیتاپالس
این واقعه شوکهکنندهست؛ 41 درجه تو یه دریاچهی آمازون؟ دلم برا دلفینها سوخت، واقعاً ترسناکِ!
ارسال نظر