فرونشست زمین؛ عامل پنهان تشدید خطر افزایش سطح دریا

خیابان‌هایی را تصور کنید که آرام‌آرام به دریا نزدیک‌تر می‌شوند، نه فقط به این دلیل که موج‌ها بلندتر شده‌اند، بلکه چون زمینی که زیر پای شماست بی‌صدا در حال فرو ریختن است. شهرها سنگین‌اند. آن‌ها از آبخوان‌ها آب می‌کشند و رسوبات جوان را فشرده می‌کنند. مجموع این نیروها یک مسئله جهانی، یعنی افزایش سطح دریا بر اثر تغییرات اقلیمی، را به یک وضعیت اضطراری محلی تبدیل می‌کند.

پژوهشگران مؤسسه آلمانی پژوهش‌های ژئودتیک در دانشگاه فنی مونیخ و دانشگاه تولین اندازه‌گیری کرده‌اند که این عامل پنهان تا چه اندازه بزرگ است. آن‌ها در مطالعه‌ای در نشریه نیچر کامیونیکیشنز نشان می‌دهند که مناطق ساحلی پرجمعیت به طور میانگین با افزایش نسبی سطح دریا در حدود ۶ میلی‌متر در سال روبه‌رو هستند. این رقم تقریباً دو برابر افزایشی است که فقط ناشی از تغییرات اقلیمی است و حدود سه برابر میانگین جهانی وزن‌دهی‌شده بر اساس خط ساحلی محسوب می‌شود.

چه چیزی این افزایش اضافه را رقم می‌زند؟ متهمان همیشگی دوباره دیده می‌شوند: برداشت شدید آب‌های زیرزمینی، استخراج نفت و گاز، و فشرده‌شدن آهسته رسوبات دلتاها. اگر وزن واقعی ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها در کلان‌شهرهای به‌سرعت در حال رشد، همراه با حرکت‌های زمین‌شناختی بلندمدت مانند تکتونیک و تعدیل پسایخچالی را هم اضافه کنیم، به تصویری تکه‌تکه از سواحل در حال فرونشست و برخاست در سراسر جهان می‌رسیم.

شهرها و کشورهایی که در خط مقدم این تهدید قرار دارند شامل تایلند، بنگلادش، نیجریه، مصر، چین و اندونزی هستند؛ جایی که نرخ‌های ساحلی وزن‌دهی‌شده بر اساس جمعیت حدود ۷ تا ۱۰ میلی‌متر در سال است. ایالات متحده، هلند و ایتالیا نیز نرخ‌های بالاتری در حدود ۴ تا ۵ میلی‌متر در سال ثبت می‌کنند. درون یک شهر، تفاوت‌ها می‌تواند چشمگیر باشد: جاکارتا به طور میانگین ۱۳.۷ میلی‌متر در سال، تیانجین حدود ۱۳.۵ میلی‌متر و بانکوک ۸.۵ میلی‌متر در سال را تجربه می‌کند. لاگوس و اسکندریه نیز به ترتیب ۶.۷ و ۴ میلی‌متر را ثبت کرده‌اند. در برخی محله‌های جاکارتا، زمین با سرعتی تا ۴۲ میلی‌متر در سال پایین می‌رود، در حالی که بعضی مناطق دیگر پایدار هستند یا حتی بالا می‌آیند.

همه سواحل در حال فرونشست نیستند. در بخش‌هایی از سوئد و فنلاند، زمین هنوز پس از پایان آخرین عصر یخبندان در حال بازگشت و بالا آمدن است؛ آن هم با سرعتی بیش از بالا آمدن دریا، که عملاً خطر سیلاب محلی را کاهش می‌دهد. زمینه و شرایط محلی اهمیت زیادی دارد. زمین‌شناسی منطقه، انتخاب‌های انسانی و سرعت افزایش سطح اقیانوس بر اثر تغییرات اقلیمی با هم ترکیب می‌شوند و در امتداد بخش‌های مجاور یک ساحل، پیامدهایی کاملاً متفاوت ایجاد می‌کنند.

نکته امیدوارکننده این است که بسیاری از علت‌های فرونشست زمین ساخته دست انسان‌اند و بنابراین قابل مدیریت هستند. برداشت آب‌های زیرزمینی یکی از مهم‌ترین مشکلاتی است که سیاست‌های محلی می‌توانند با آن مقابله کنند. مقررات سخت‌گیرانه‌تر برای برداشت آب، تغذیه مدیریت‌شده آبخوان‌ها و سرمایه‌گذاری در منابع جایگزین آب می‌تواند در بسیاری از مناطق فرونشست را کند یا متوقف کند.

انتخاب‌های سیاستی هنوز تعیین می‌کنند که خطر سیلاب تا چه حد شدید شود. توکیو و منطقه هیوستون نمونه‌های روشنی از این واقعیت‌اند. توکیو زمانی در برخی نقاط با فرونشستی بیش از ۱۰ سانتی‌متر در سال روبه‌رو بود و در محله‌های بیشترین آسیب‌دیده، این نرخ به حدود ۲۴ سانتی‌متر در سال می‌رسید؛ اما اقدام هماهنگ دولت و تأمین منابع جدید آب این نرخ‌ها را کاهش داد. در تگزاس، ایجاد منطقه فرونشست هریس گالوستون در سال ۱۹۷۵ به تدوین مقررات و مشوق‌هایی انجامید که فرونشست مرتبط با برداشت آب‌های زیرزمینی را به شکل قابل توجهی کاهش داد.

این یافته‌ها برای برنامه‌ریزی ساحلی چه معنایی دارد؟ دانشمندان می‌گویند باید هم اقیانوس و هم زمین را زیر نظر بگیریم. نقشه‌های سیلابی که خطر فرونشست را نادیده می‌گیرند، تصویری ناقص به برنامه‌ریزان ارائه می‌دهند. سرمایه‌گذاری‌های مهندسی و سازگاری، از دیوارهای ساحلی و ارتقای سامانه‌های زهکشی گرفته تا برنامه‌های عقب‌نشینی، زمانی بهترین نتیجه را می‌دهند که بر پایه اندازه‌گیری حرکت زمین در زیر شهرها طراحی شوند.

دریا در حال بالا آمدن است. اما در بسیاری از مناطق، زمین هم به آن کمک می‌کند؛ پنهان، نابرابر و تا حد زیادی قابل پیشگیری. کدام شهرها به‌موقع دست به کار خواهند شد؟