تغییر ساعت بهاری چگونه خطر بیماری شبکیه را بالا می برد

تغییر ساعت در بهار در نگاه اول موضوعی کم‌اهمیت به نظر می‌رسد: فقط یک ساعت خواب کمتر، یک دوشنبه خواب‌آلود و بعد هم بی‌تفاوتی. اما یک مطالعه تازه نشان می‌دهد همین رسم کوچک می‌تواند پیامدهایی بزرگ برای چشم داشته باشد. پژوهشگرانی که بیش از ۱۲.۶ میلیون پرونده پزشکی بزرگسالان را در یک بازه دو ساله بررسی کردند، دریافتند هفته پس از جلو کشیدن ساعت‌ها، همان ساعتی که از دست می‌دهیم، با افزایش چشمگیر بیماری‌های جدی شبکیه همراه است.

این افزایش چقدر جدی است؟ حدود ۳۰ درصد خطر بیشتر برای دو بیماری تهدیدکننده بینایی: رتینوپاتی دیابتی پرولیفراتیو و دژنراسیون ماکولای وابسته به سن از نوع نئوواسکولار. هر دو بیماری با رشد غیرطبیعی رگ‌های خونی در شبکیه ارتباط دارند؛ رگ‌هایی شکننده و نشت‌کننده که می‌توانند خونریزی کنند، بافت اسکار بسازند و دید مرکزی افراد را از بین ببرند. در مقابل، تغییر ساعت پاییزی، زمانی که بیشتر افراد یک ساعت خواب اضافه به دست می‌آورند، با حدود ۲۰ درصد کاهش در همین بیماری‌ها و همچنین افت مشابهی در انسداد ورید شبکیه همراه بود.

این الگو تصادفی نبود. این مطالعه که به سرپرستی دکتر کایل چان در بخش چشم‌پزشکی نورث‌وسترن انجام شده و در نشریه ساینتیفیک ریپورتس منتشر شده است، به یک توضیح زیستی اشاره می‌کند: شبکیه یک مرکز پرمصرف متابولیک است و شبکه‌ای پیچیده از رگ‌های خونی میکروسکوپی دارد. وقتی یکی از ساعت‌های زیستی بدن مختل شود، این سیستم‌های ظریف واکنش نشان می‌دهند. کم‌خوابی و ناهماهنگی ریتم شبانه‌روزی باعث التهاب و تغییرات متابولیک می‌شود. با گذشت زمان، این تغییرات به مویرگ‌های بسیار کوچک شبکیه فشار وارد می‌کنند و همین فشار احتمال آسیب را افزایش می‌دهد.

پژوهشگران پیش‌تر نیز ارتباط‌های مشابهی را در بخش‌های دیگر بدن مشاهده کرده بودند. مطالعات گذشته تغییر ساعت بهاری را با افزایش کوتاه‌مدت حملات قلبی و سکته مغزی مرتبط دانسته‌اند. پس چرا چشم باید از این اثر در امان باشد؟ در امان نیست. شبکیه به ازای هر گرم، بیش از تقریبا هر بافت دیگری اکسیژن مصرف می‌کند. وقتی التهاب سیستمیک بالا می‌رود و کنترل متابولیک دچار اختلال می‌شود، رگ‌های شبکیه، که در چشم‌های سالمند یا دیابتی از قبل آسیب‌پذیر هستند، ممکن است از آستانه تحمل عبور کنند.

دکتر رخسانه میرزا، نویسنده ارشد این مطالعه و چشم‌پزشک، موضوع را ساده و روشن خلاصه کرد: نیاز بالای شبکیه به انرژی و عروق خونی شکننده آن باعث می‌شود این بافت به‌ویژه نسبت به اختلالات خواب حساس باشد. به گفته او، خواب کوتاه یک ناراحتی بی‌ضرر نیست، بلکه عاملی تنش‌زا است که پیامدهای قابل اندازه‌گیری برای بینایی دارد.

بیماری‌هایی که در این تحلیل بررسی شدند از علت‌های اصلی کاهش بینایی در سالمندان به شمار می‌روند. رتینوپاتی دیابتی پرولیفراتیو مرحله‌ای پیشرفته و تهدیدکننده بینایی در دیابت است که طی آن رگ‌های جدید و غیرطبیعی روی سطح شبکیه تکثیر می‌شوند. دژنراسیون ماکولای وابسته به سن از نوع نئوواسکولار یا «مرطوب» زمانی رخ می‌دهد که رگ‌های نابجا به ماکولا، یعنی ناحیه مرکزی و دقیق شبکیه، نفوذ می‌کنند و به‌تدریج دید مرکزی را فرسایش می‌دهند. انسداد ورید شبکیه نیز بر اثر بسته شدن وریدهای شبکیه ایجاد می‌شود و می‌تواند کاهش ناگهانی بینایی به دنبال داشته باشد. هر سه بیماری با بیماری‌های قلبی‌عروقی عوامل خطر مشترک دارند و با افزایش سن شایع‌تر می‌شوند.

در دل این داده‌ها یک پیام کاربردی پنهان است: کمبود خواب را جبران کنید. نویسندگان مطالعه اشاره می‌کنند که جبران آن یک ساعت خواب ازدست‌رفته ممکن است جهش کوتاه‌مدت خطر بیماری‌های شبکیه را کاهش دهد. این یک اقدام کوچک و عملی در جهانی است که خواب اغلب قربانی بهره‌وری یا عادت‌های روزمره می‌شود. همچنین یادآوری می‌کند که سلامت ریتم شبانه‌روزی فقط یک اصطلاح مبهم در حوزه تندرستی نیست، بلکه اثری واقعی بر اندام‌هایی فراتر از مغز دارد.

علم به‌ندرت راه‌حل‌های آسان پیش پای ما می‌گذارد. اما این یکی هم ساده است و هم کم‌هزینه: هنگام تغییر ساعت، خواب را در اولویت قرار دهید. شاید بهتر باشد شب قبل یک ساعت زودتر به رختخواب بروید یا برای چند روز پس از تغییر ساعت، عصرهای آرام‌تر و سبک‌تری برنامه‌ریزی کنید. برای افراد مبتلا به دیابت یا کسانی که در مراحل اولیه بیماری شبکیه هستند، این تنظیمات ممکن است بیش از آنچه تصور می‌کردیم اهمیت داشته باشد.

محافظت از خواب شاید یکی از روشن‌ترین راه‌ها برای محافظت از بینایی باشد. شاید بهار آینده، خاموش کردن زودتر چراغ‌ها کمتر شبیه تسلیم شدن در برابر تقویم به نظر برسد و بیشتر مانند سرمایه‌گذاری کوچکی برای حفظ بینایی در بلندمدت احساس شود.