فسیل آرواره مصر و بازنویسی خاستگاه میمون های بزرگ

یک آرواره پایینی تنها که در رسوبات بادخیز شمال مصر کشف شده، پرسشی را که دانشمندان دهه‌هاست مطرح می‌کنند جدی‌تر کرده است: شجره‌نامه میمون‌های بزرگ امروزی واقعا از کجا آغاز شد؟ این آرواره به گونه‌ای از میمون‌های انسان‌نما تعلق داشت که حدود ۱۷ تا ۱۸ میلیون سال پیش زندگی می‌کرد و ویژگی‌های کالبدشناختی آن دیرینه‌شناسان را وادار می‌کند صحنه جغرافیایی تکامل میمون‌های بزرگ را از نو بررسی کنند.

گروه‌های میدانی مرکز دیرینه‌شناسی مهره‌داران دانشگاه منصوره، همراه با همکارانی از دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، این فسیل را در وادی مغره حفاری کردند. سال‌ها شمال آفریقا در نقشه تکامل اولیه میمون‌های انسان‌نما نقطه‌ای خالی بود: شرق آفریقا، آسیا و اروپا فسیل‌هایی به دست داده بودند که به ترسیم تاریخ همینوئیدها کمک می‌کرد، اما شمال به شکل چشمگیری تهی مانده بود. همین نبود شواهد، فرضیه‌ها را شکل داد. دانشمندان معمولا تنوع‌یابی نخستین میمون‌های بزرگ را در نواحی جنوبی‌تر قرار می‌دادند. اکنون این کارنامه فسیلی ورودی تازه و بحث‌برانگیزی دارد: Masripithecus moghraensis.

ماسری‌پیتکوس تا اینجا از روی قطعه‌ای کوچک اما بسیار گویا شناخته می‌شود: آرواره‌ای پایینی که مجموعه‌ای از دندان‌ها و خط آرواره‌ای را حفظ کرده و با دیگر میمون‌های انسان‌نمای میوسن آغازین تفاوت دارد. این کشف در فصل‌های میدانی سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ انجام شد. نام آن از ترکیب Masr، واژه عربی مصر، با píthēkos یونانی به معنای میمون ساخته شده است؛ نام گونه نیز به افتخار محوطه وادی مغره انتخاب شده که فسیل در آن پیدا شد.

قطعه آرواره پایینی Masripithecus moghraensis همراه با دندان آسیای سوم راست در لحظه کشف. 

دندان‌ها درباره زندگی و رژیم غذایی چه می‌گویند

دندان‌ها فسیل‌هایی هستند که همچنان مانند سرنخ عمل می‌کنند. این آرواره دارای نیش‌ها و پیش‌آسیاهای بزرگ‌شده است و دندان‌های آسیای آن سطح جویدن گرد و به‌شدت حفره‌دار دارند. خود آرواره نیز محکم و نیرومند است. این ویژگی‌ها در کنار هم پیامی روشن دارند: ماسری‌پیتکوس از نظر رژیم غذایی همه‌چیزخوار و انعطاف‌پذیر بود و گرایش پررنگی به میوه داشت، اما وقتی فصل‌ها ایجاب می‌کردند، می‌توانست خوراکی‌های سخت‌تری مانند دانه‌ها یا مغزها را نیز خرد کند.

این نوع انعطاف‌پذیری غذایی فقط یک نکته حاشیه‌ای نیست. در دوره میوسن آغازین، سامانه‌های اقلیمی در حال تغییر بودند. شمال آفریقا و حاشیه عربستان به سوی الگوهای فصلی‌تر حرکت می‌کردند. نخستی‌سانی که می‌توانست میان غذاهای دلخواه و منابع جایگزین جابه‌جا شود، هنگام کمیابی میوه از مزیت بوم‌شناختی برخوردار بود. به بیان کوتاه: کالبدشناسی دندان مستقیما با راهبردهای بقا در چشم‌اندازی در حال تغییر پیوند دارد.

جایگاهی متفاوت برای نیای مشترک

فراتر از رژیم غذایی، این فسیل بحثی بزرگ‌تر درباره خاستگاه همینوئیدها را دگرگون می‌کند. گروه پژوهشی از ترکیبی از روش‌ها بهره برد: کالبدشناسی مقایسه‌ای میان میمون‌های بزرگ فسیلی و زنده، داده‌های DNA از گونه‌های امروزی و روش‌های پیشرفته تاریخ‌گذاری بیزی که سن فسیل‌ها را برای برآورد زمان شاخه‌زایی ادغام می‌کنند. این روش‌ها ماسری‌پیتکوس را نسبت به هر فسیل هم‌سن و قابل مقایسه‌ای از شرق آفریقا، به میمون‌های بزرگ زنده نزدیک‌تر قرار دادند. این نتیجه بسیار چشمگیر است.

این یافته نقشه را چگونه تغییر می‌دهد؟ اگر ماسری‌پیتکوس نزدیک شاخه‌ای قرار گیرد که به میمون‌های بزرگ امروزی می‌رسد، آن‌گاه شمال آفریقا و خاورمیانه مجاور آن به‌عنوان نامزدهایی محتمل برای زیستگاه نیای مشترک میمون‌های بزرگ امروزی مطرح می‌شوند. بازسازی‌های زمین‌شناختی از این ایده پشتیبانی می‌کنند. در میوسن آغازین، صفحه‌های آفریقا و عربستان همچنان به سوی شمال حرکت می‌کردند و تغییرات دوره‌ای سطح دریا گاه‌به‌گاه گذرگاه‌هایی میان قاره‌ها آشکار می‌کرد. این پنجره‌های زمانی به جانوران اجازه می‌دادند با پدیدار شدن اتصال‌های خشکی، به اروپا و آسیا پراکنده شوند.

این تفسیر الزاما نمی‌گوید ماسری‌پیتکوس تنها نیای همه میمون‌های بزرگ امروزی بوده است. بلکه حضور آن سناریوی زیست‌جغرافیایی شمالی را بسیار باورپذیرتر می‌کند. کارنامه فسیلی همینوئیدها پراکنده و ناقص است؛ کشف‌های تازه می‌توانند برداشت‌های ما را تغییر دهند. یافتن میمونی انسان‌نما مانند ماسری‌پیتکوس در شمال آفریقا شکافی آشکار را پر می‌کند و تصویری روشن‌تر و پیوسته‌تر میان مجموعه‌های فسیلی آفریقا و اوراسیا به دست می‌دهد.

دیدگاه کارشناسی

دکتر مایا فونتن، دیرین‌انسان‌شناسی که در این حفاری مشارکت نداشته است، می‌گوید: «کشف‌هایی از این دست پرسش‌هایی را که مطرح می‌کنیم تغییر می‌دهند. ما عادت داشتیم شمال آفریقا را در تکامل اولیه میمون‌های بزرگ ناحیه‌ای حاشیه‌ای بدانیم. اکنون به نظر می‌رسد این منطقه یک چهارراه بوده است. این موضوع بر شیوه مدل‌سازی رویدادهای پراکنش، سازگاری بوم‌شناختی و زمان‌بندی واگرایی‌ها میان همینوئیدها اثر می‌گذارد.»

نظرهای کارشناسان گروه پژوهشی نیز همین تغییر دیدگاه را بازتاب می‌دهد. هشام سلام از دانشگاه منصوره از سال‌ها جست‌وجو برای یافتن فسیل‌هایی سخن گفت که بتوانند خلأ شمالی در کارنامه میمون‌های بزرگ را پر کنند، و پایداری تیم او سرانجام نتیجه داد. شروق الاشقر، نویسنده نخست مقاله، کالبدشناسی جویدن را شاهدی بر انعطاف‌پذیری غذایی مرتبط با تغییرات اقلیمی دانست. اریک سیفرت، یکی از نویسندگان همکار، گفت این نتایج نگاه او به خاستگاه میمون‌های بزرگ را تغییر داده و او را از سناریویی که فقط بر شرق آفریقا متمرکز بود دور کرده است.

تیم آزمایشگاه سلام از مرکز دیرینه‌شناسی مهره‌داران دانشگاه منصوره. 

چرا این کشف برای روایت گسترده‌تر میمون‌های بزرگ مهم است

پیامدهای این کشف دامنه‌ای گسترده دارد. اگر میمون‌های بزرگ در شمال آفریقا و خاورمیانه در حال تنوع‌یابی بوده‌اند، باید مسیرها و زمان‌بندی پراکنش‌های بعدی به اروپا و آسیا دوباره بررسی شود. توالی رویدادهای شاخه‌زایی در تبارزایی همینوئیدها، یعنی همان درخت تکاملی، هم به مقایسه‌های کالبدشناختی وابسته است و هم به این‌که فسیل‌ها از کجا به دست آمده‌اند. پر کردن شکاف‌های جغرافیایی خطر شکل‌گیری فرضیه‌های تحریف‌شده بر پایه کارنامه‌ای ناقص را کاهش می‌دهد.

از نظر روش‌شناسی، این مطالعه ارزش تحلیل‌های تلفیقی را برجسته می‌کند. ریخت‌شناسی، ساعت‌های مولکولی و سن‌های چینه‌شناختی هر یک عدم قطعیت‌های خود را دارند. تحلیل مشترک آن‌ها در چارچوب‌های آماری قدرتمند، نتایجی به دست می‌دهد که در برابر ویژگی‌های خاص هر خط شواهد به‌تنهایی، استوارتر است. با آشکار شدن فسیل‌های بیشتر در مناطق کمتر کاوش‌شده، چنین رویکردی ضروری خواهد بود.

نتیجه‌گیری

Masripithecus moghraensis پرونده خاستگاه میمون‌های بزرگ را برای همیشه نمی‌بندد. اما فصل‌های تازه‌ای می‌گشاید. یک آرواره تنها از وادی مغره فرضیه‌ای دیرپا را وارونه می‌کند و به ازسرگیری کار میدانی در شمال آفریقا و مناطق پیرامونی آن دعوت می‌کند. کارنامه فسیلی معمایی کامل‌شده نیست. اغلب نقشه‌ای است که با ادامه جست‌وجوی کاوشگران دقیق‌تر می‌شود.

این کشف حقیقتی ساده را یادآوری می‌کند: تکامل در جاهای بسیاری ردپا گذاشته است و گاهی قطعه‌ای کوچک می‌تواند داستان را به شکلی بزرگ تغییر دهد.