گلوکزامین و زوال عقل؛ هشدار تازه برای مغز سالمندان

بیشتر ما گلوکزامین را راه‌حلی بی‌خطر برای زانوهای خشک و دردناک می‌دانیم. اما پژوهش تازه نشان می‌دهد ماجرا برای افرادی که حافظه‌شان از پیش آسیب دیده، ممکن است پیچیده‌تر باشد.

پژوهشگران دانشگاه فلوریدا پرونده‌های پزشکی بیش از ۶۵ هزار نفر را بررسی کردند؛ از جمله حدود ۲۴ هزار فرد مبتلا به زوال عقل و ۴۱ هزار نفر دارای اختلال شناختی خفیف، وضعیتی میانی که در آن مشکلات حافظه یا تفکر وجود دارد اما دمانس کامل هنوز شکل نگرفته است. حدود ۸ درصد افراد حاضر در این مجموعه داده اعلام کرده بودند که از مکمل گلوکزامین استفاده می‌کنند. این تحلیل نشان داد مصرف گلوکزامین در افرادی که از پیش به آلزایمر یا دیگر انواع زوال عقل مبتلا بودند، با حدود ۲۵ درصد افزایش خطر مرگ طی پنج سال همراه بوده است. همچنین مشخص شد در میان افراد مبتلا به اختلال شناختی خفیف، مصرف گلوکزامین با احتمال بیشتر پیشرفت به سمت زوال عقل ارتباط دارد.

چنین اعدادی پرسش‌های روشنی ایجاد می‌کنند. آیا گلوکزامین عامل پیشرفت افت شناختی است؟ یا فقط همراه با عوامل خطر دیگر دیده می‌شود؟ این مطالعه رابطه علت و معلولی را ثابت نمی‌کند. تنها یک الگو را نشان می‌دهد؛ الگویی نگران‌کننده، اما نه مدرکی قطعی.

اما یک مکمل مفاصل چگونه می‌تواند اصلا بر مغز اثر بگذارد؟ گلوکزامین یکی از واحدهای پایه برای ساخت زنجیره‌های پیچیده قندی به نام گلیکان‌هاست. این تزئینات قندی در فرایندی به نام گلیکوزیلاسیون به پروتئین‌ها متصل می‌شوند و می‌توانند نحوه تاخوردن، جابه‌جایی و عملکرد پروتئین‌ها را تغییر دهند. برخلاف بسیاری از مکمل‌ها که هرگز به مغز نمی‌رسند، به نظر می‌رسد گلوکزامین قادر است از سد خونی مغزی عبور کند؛ همان دروازه انتخابی بدن برای محافظت از مغز. در مغز افراد مبتلا به آلزایمر، پژوهش‌های پیشین افزایش سطح برخی اتصال‌های گلیکانی روی پروتئین‌ها را گزارش کرده‌اند. پژوهشگران فرض می‌کنند که برچسب‌گذاری قندی اضافی ممکن است پروتئین‌های حیاتی را به شکلی تغییر دهد که روند بیماری را بدتر کند.

این گروه پژوهشی فقط به بررسی سوابق انسانی بسنده نکرد. آن‌ها به سراغ موش‌هایی رفتند که از نظر ژنتیکی برای تقلید آسیب‌شناسی شبیه آلزایمر طراحی شده بودند. وقتی پژوهشگران فعالیت آنزیم‌های دخیل در تولید این برچسب‌های گلیکانی را کاهش دادند، علائم حیوانات بهتر شد. در مقابل، دادن گلوکزامین به موش‌هایی که از قبل نشانه‌های شبیه آلزایمر داشتند، مشکلات حافظه را تشدید کرد. نکته مهم این است که موش‌های سالمی که همان دوزها را دریافت کردند، تغییر آشکاری نشان ندادند. این الگو نشان می‌دهد اثرات گلوکزامین ممکن است به وضعیت متابولیک یا آسیب‌شناختی قبلی مغز بستگی داشته باشد.

حالا افرادی که برای آرتروز، استئوآرتریت یا درد مفاصل گلوکزامین مصرف می‌کنند چه باید بکنند؟ پاسخ کوتاه این است: پیش از هر تغییری با پزشک خود مشورت کنید. این مطالعه خطر بالقوه‌ای را در گروه‌های خاص نشان می‌دهد، اما ثابت نمی‌کند که گلوکزامین در همه افراد باعث زوال عقل می‌شود.

این پژوهش رابطه علت و معلولی را ثابت نمی‌کند؛ بدون مشورت با متخصص سلامت، مصرف مکمل‌ها را قطع نکنید.

درس بزرگ‌تر این مطالعه یادآوری می‌کند که حتی مکمل‌های قدیمی و به ظاهر بی‌خطر نیز می‌توانند در بدن‌های آسیب‌پذیر رفتاری غیرقابل پیش‌بینی داشته باشند. با توجه به مصرف گلوکزامین توسط میلیون‌ها نفر در سراسر جهان، پژوهشگران می‌گویند انجام تحقیقات بیشتر برای روشن شدن اینکه چه کسانی ممکن است در معرض خطر باشند و چرا، ضروری است. عواملی مانند سن، سلامت متابولیک، مرحله اختلال شناختی و شیمی زمینه‌ای مغز همگی می‌توانند پاسخ بدن را شکل دهند. مطالعات آینده باید بررسی کنند که آیا قطع مصرف گلوکزامین، تغییر دوز یا هدف قرار دادن مستقیم مسیر گلیکان می‌تواند پیامدهای شناختی را تغییر دهد یا نه.

این مطالعه در نشریه Nature Metabolism منتشر شده است. نتیجه آن یک پرسش روشن و نگران‌کننده را بی‌پاسخ می‌گذارد: وقتی ماده‌ای از سدی عبور می‌کند که قرار است از مغز محافظت کند، آیا کمک می‌کند یا آسیب می‌زند؟ به نظر می‌رسد پاسخ به این بستگی دارد که با کدام مغز روبه‌رو می‌شود.