رژیم و ورزش؛ امیدی تازه برای بهبود دیابت نوع ۲ زودرس

اگر تشخیص یک بیماری، لزوما به معنای محکومیت مادام‌العمر نبود چه؟ پژوهشگران برای شمار قابل توجهی از بزرگسالان جوان مبتلا به دیابت نوع ۲ راهی یافته‌اند که می‌تواند این بیماری را دست‌کم در کوتاه‌مدت وارد دوره بهبود کند.

در یک کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده که در سه مرکز در کانادا و بریتانیا انجام شد، تیمی به سرپرستی کابری داسگوپتا از دانشگاه مک‌گیل، ۹۶ بزرگسال مبتلا به دیابت نوع ۲ زودرس و چاقی را وارد مطالعه کرد. میانگین سنی شرکت‌کنندگان ۳۸ سال بود. هیچ‌کدام از آن‌ها انسولین مصرف نمی‌کردند. طراحی آزمایش ساده، اما اجرای آن دشوار بود: رژیم روزانه ۸۰۰ تا ۹۰۰ کالری همراه با ورزش ساختاریافته و تحت نظارت در ۱۲ هفته نخست، سپس گذار به برنامه غذایی حفظ وزن و تمرین مستقل برای ۱۲ هفته دیگر.

نتایج چشمگیر بود. پس از ۲۴ هفته، ۲۷ نفر از ۵۰ نفر در گروه رژیم غذایی همراه با ورزش به بهبود دیابت رسیدند. در گروه کنترل که مراقبت معمول را ادامه دادند، فقط دو نفر به بهبود دست یافتند. این تغییرات با داروهای کاهنده قند خون ایجاد نشده بود. پیام روشن بود: رفتار، وقتی به‌درستی هدایت شود، می‌تواند زیست‌شناسی بدن را تغییر دهد.

اما بهبود دیابت فقط بخشی از ماجرا بود. شرکت‌کنندگان گروه مداخله، مقدار قابل توجهی از توده چربی خود را از دست دادند، در حالی که قدرت عضلانی و توده بدون چربی بدنشان حفظ شد؛ تمایزی بسیار مهم. کاهش وزن سریع اغلب باعث از دست رفتن عضله می‌شود و عضله نقش مرکزی در سلامت متابولیک دارد. بخش عمده گلوکز در عضلات مصرف می‌شود. به گفته پژوهشگران، اگر عضله حفظ شود، توان بدن برای پاسخ به انسولین و فعال ماندن نیز حفظ می‌شود.

شاخص‌های قلبی‌عروقی هم بهتر شدند. گروه مداخله فشرده حدود ۱۰.۳ درصد افزایش در آمادگی تنفسی نسبت به توده بدن نشان داد و کاهش فشار خون و ضربان قلب در حالت استراحت نیز مشاهده شد. تصویربرداری‌ها حاکی از شکل و ساختار سالم‌تر بطن چپ در مقایسه با گروه کنترل بود. افراد همچنین گزارش کردند که فشار روانی کمتری درباره دیابت خود احساس می‌کنند و کیفیت زندگی بهتری دارند. این تغییر روان‌شناختی اهمیت زیادی دارد، زیرا انگیزه و اعتمادبه‌نفس اغلب تعیین می‌کنند که تغییرات پایدار بمانند یا نه.

چرا تمرکز بر دیابت زودرس است؟ وقتی دیابت نوع ۲ پیش از ۴۵ سالگی بروز می‌کند، معمولا سریع‌تر پیشرفت می‌کند و خطر عوارض و مرگ زودرس در آن بالاتر است. مداخله زودهنگام، زمانی که هنوز بخشی از ذخیره متابولیک بدن باقی مانده، به نظر می‌رسد شانس بیشتری برای تغییر مسیر بیماری فراهم می‌کند. این کارآزمایی تازه از این جهت نیز قابل توجه است که گروهی چندقومیتی را وارد مطالعه کرده و نشان داده این رویکرد می‌تواند در زمینه‌های متنوع جمعیتی اثرگذار باشد، نه فقط در جمعیت‌هایی با تعریف محدود.

این پژوهش پرسش‌های عملی و فوری ایجاد می‌کند. این بهبودها تا چه اندازه پایدار هستند؟ دوازده هفته حمایت فشرده و سپس ۱۲ هفته نگهداری، دستاوردهای قابل توجهی ایجاد کرد، اما در یک سال یا پنج سال بعد چه اتفاقی می‌افتد؟ کدام عامل اثر بیشتری داشته است: محدودیت شدید کالری یا ترکیب ساختاریافته تمرینات هوازی و مقاومتی؟ این مطالعه برای تفکیک این عوامل از یکدیگر طراحی نشده بود. نویسندگان خواستار کارآزمایی‌هایی هستند که افراد را به رویکردهای فقط رژیم غذایی، فقط ورزش و ترکیبی اختصاص دهند تا سهم هر عامل مشخص شود.

برای جدا کردن این اثرات، دلایل زیستی نیز وجود دارد. کاهش وزن سریع می‌تواند با کوچک کردن ذخایر چربی در کبد و پانکراس، قند خون را به حالت طبیعی نزدیک کند. ورزش، به‌ویژه تمرینات مقاومتی، به حفظ توده عضلانی کمک می‌کند و جذب گلوکز را افزایش می‌دهد. ترکیب این دو می‌تواند هم‌افزایی ایجاد کند: کاهش سریع چربی متابولیک همراه با حفظ عملکرد عضلات.

پزشکان به محدودیت‌های عملی این رویکرد توجه خواهند کرد. برنامه ۸۰۰ تا ۹۰۰ کالری بسیار فشرده است و به نظارت پزشکی نیاز دارد، به‌خصوص برای افرادی که دارو مصرف می‌کنند. تیم پژوهش در تمام مدت، شرکت‌کنندگان را از نزدیک پایش کرد و چنین سطحی از حمایت ممکن است همه‌جا در دسترس نباشد. با این حال، این کارآزمایی امکان‌پذیری رویکرد را نشان می‌دهد: برنامه‌های ساختاریافته با نظارت تغذیه‌ای و جلسات تمرینی تحت سرپرستی می‌توانند در چند مرکز و در میان گروه‌های قومی مختلف اجرا شوند.

برای بیماران و پزشکان، پیام اصلی محتاطانه اما امیدوارکننده است. مداخلات سبک زندگی همچنان ابزاری قدرتمند هستند؛ گاهی آن‌قدر قدرتمند که می‌توانند دیابت نوع ۲ زودرس را بدون دارو وارد دوره بهبود کنند. اینکه این بهبود پایدار می‌ماند یا می‌توان آن را در مقیاس گسترده و با حمایت کمتر به دست آورد، پرسش‌هایی هستند که به مطالعات طولانی‌تر و بزرگ‌تر نیاز دارند. تا آن زمان، این پژوهش یادآوری می‌کند که در بیماری‌های مزمن، اقدام زودهنگام و منظم می‌تواند مسیر داستان را بازنویسی کند.